CHAPTER IX. INTERNAL ORGANISATION. ROZDZIAŁ IX. ORGANIZACJA WEWNĘTRZNA. : „Do umiłowanych w Chrystusie, braci z kościoła w T——, pozdrowienie”. Następnie ostrzega ich: „Bracia, bacząc na to, że wasz kościół przez dziesięć lat rozbrzmiewał jak głos trąby, czuwajcie, aby ten głos nie umilkł”. Inny list, do kościoła w P——, mówi tamtejszym braciom, że „muszą przepasać biodra do wielkiej walki. Albowiem nieprzyjaciel będzie się radował z waszej słabości, a jeśli nie uporządkujecie swego domu, wielkie będą zamieszanie i niebezpieczeństwo. Bacząc, aby wasi starsi cieszyli się dobrą opinią, nie zapominajcie o ubogich i uciśnionych, gdy zbieracie się razem w Dniu Pańskim”.Trudno oczekiwać, że stundyzm, który wyrósł pośród najbardziej niepiśmiennego i zdemoralizowanego chłopstwa w Europie, nie będzie nosił licznych śladów niedostatków będących nieuniknionym skutkiem jego niskiego pochodzenia. Jak pisze znany rosyjski pisarz w moskiewskiej gazecie: „Stundyzm wyrasta z najniższych warstw naszego chłopstwa, z ludzi, którzy nie mają ziemi, są pogrążeni w nędzy i nie mają żadnego autorytetu w naszych gminach wiejskich”. Mając do dyspozycji taki materiał, a ponadto napotykając przeszkodę w postaci ponurego faktu, że zaledwie znikoma część rosyjskiego chłopstwa potrafi czytać i pisać, nic dziwnego, że ruch stundystyczny na pierwszy rzut oka wydaje się zupełnie pozbawiony metody i porządku. Lecz nawet gdyby każda inna okoliczność mu sprzyjała, sam fakt, że od najwcześniejszych początków jego rozwój był bezwzględnie hamowany przez Kościół i państwo, a wszelkie próby zjednoczenia jego rozproszonych części udaremniano, w znacznym stopniu tłumaczy pozorny brak spoistości, który nawet jego najgorliwsi wielbiciele muszą uznać za poważną słabość tego ruchu. Jednak mimo całego pozornego zamętu i braku jakiejkolwiek koncentracji stundyści dokonali w dziedzinie organizacji prawdziwych cudów, a ich chaotyczny stan jest bardziej pozorny niż rzeczywisty. Z obecnych warunków życia rosyjskiego chłopstwa wynika pewna cecha, która sprzyja utrzymywaniu rozproszonych wspólnot stundystycznych w ścisłym kontakcie ze sobą. Mamy na myśli zakorzenioną w sercu każdego Rosjanina nieprzezwyciężoną potrzebę wędrowania z miejsca na miejsce. Sama w sobie prowadzi ona do pewnego prymitywnego rodzaju organizacji. Każdy czołowy stundysta w kraju zna i odwiedził niemal każdego innego przywódcę oraz utrzymuje z wszystkimi swoimi towarzyszami dość regularną korespondencję. Była to również, o ile możemy się dowiedzieć, metoda stosowana przez najwcześniejszych założycieli chrześcijaństwa i wydaje się jedyną możliwą metodą w krajach przeklętych prześladowaniem i niewiedzą. Listy przywódców stundystycznych były na swój sposób co najmniej równie skuteczne jak listy pierwszych apostołów, a za znaczną część ducha i energii cechujących ich wspólnotę odpowiada wpływ tych pism — pism przechodzących z rąk do rąk, z wioski do wioski, z guberni do guberni, aż w końcu stają się postrzępione, zużyte i nieczytelne. Gdyby nie było to wszystko tak wzruszające, zabawne byłoby zauważyć, jak nauczyciele stundystyczni parafrazują styl biblijny. List znajdujący się w naszym posiadaniu, skierowany do „Kościoła w T——”, nieznacznej wiosce w guberni kijowskiej, zaczyna się tak Już wcześnie Karl Bonekemper, Ratushni, Riaboshapka i inni spośród pierwszych założycieli stundyzmu dostrzegli, że bez jakiejś formy organizacji ruchowi grozi utrata znacznej części jego energii. To właśnie pierwszemu z wymienionych stundyzm zawdzięcza w dużej mierze swoją obecną spoistość. Rozpoczął od rosyjskich wiosek znajdujących się w bezpośrednim sąsiedztwie jego własnej kolonii Rohrbach, a następnie wybrał człowieka, który w jego ocenie był najbardziej odpowiedni i cieszył się największą popularnością, i ustanowił go prezbiterem tej okolicy. Gdy ruch rozprzestrzenił się po wszystkich zakątkach guberni chersońskiej, praca pierwszego prezbitera wymknęła się spod wszelkiej kontroli i Bonekemper, zwoławszy do Rohrbach kilku czołowych działaczy, ustanowił jeszcze pięciu czy sześciu prezbiterów i diakonów, po czym podzielił między nich obszar, na który stundyzm zdążył się wówczas rozprzestrzenić, tak aby każdy otrzymał okręg, do którego szczególnie się nadawał. Wkrótce jednak odkryto, że urzędnicy powoływani w ten sposób nie zadowalali wszystkich. Wśród stundystów powszechne było pragnienie, aby każda wspólnota miała głos w wyborze własnego kaznodziei. Tego właśnie pragnął Bonekemper i od tamtej pory niemal wszyscy starsi, diakoni i inni urzędnicy stundystyczni są wybierani przez wspólnoty, którym służą. Ogólnie rzecz biorąc, można powiedzieć, że stundyści mają dwa urzędy kościelne — diakona, służącego jednej wspólnocie, oraz prezbitera, służącego jednej lub kilku wspólnotom. Diakon jest do pewnego stopnia urzędnikiem niższego szczebla, lecz przed powołaniem na prezbitera nie musi wcześniej pełnić funkcji diakona. Zarówno diakon, jak i prezbiter muszą być ludźmi taktu, roztropności i umiejętności rozstrzygania kwestii spornych. Ponadto oczekuje się od nich wyjątkowo dobrej znajomości Pisma oraz znacznych zdolności egzegetycznych. Szczególnie ceniony talent krasomówczy nie jest tu bardzo istotny — posiada go niemal każdy poznany przez nas stundysta. Obowiązki diakona i prezbitera często się pokrywają, lecz ogólnie można je przedstawić następująco. Diakon prowadzi nabożeństwo pod nieobecność prezbitera, a także kieruje szkółką niedzielną, jeśli taka istnieje. Wszystkie księgi kościelne pozostają pod jego pieczą; rejestry urodzeń, zgonów i małżeństw; listy ubogich potrzebujących pomocy oraz zamożnych, którzy są gotowi jej udzielić. Zwykle jest to młody człowiek, dla którego gorliwości znaleziono w ten sposób ujście. Prezbiter jest człowiekiem bardziej doświadczonym w sprawach życia, cieszącym się szacunkiem całego okręgu, a jego decyzje otacza się najwyższym poważaniem. Do jego bezpośrednich obowiązków należy prowadzenie publicznych nabożeństw oraz posług związanych ze śmiercią i małżeństwem. Musi często odwiedzać wszystkie wioski w swoim okręgu, w których mogą być rozproszeni bracia, i czynić to tak ostrożnie, aby nie wzbudzić podejrzeń władz. Zwykle prowadzi rachunki finansowe poszczególnych wspólnot i od czasu do czasu zdaje zgromadzonym braciom lub ich delegatom sprawę z gospodarowania funduszami. Jednym z najważniejszych obowiązków prezbitera jest prowadzenie korespondencji z prezbiterami innych okręgów oraz pośredniczenie między znanymi mu braćmi, którzy przebywają w więzieniu lub na zesłaniu, a ich krewnymi. Oczywiście nie zawsze udaje się ściśle przestrzegać tych ustaleń, lecz jest to zarys modelu, do którego na ogół się dąży i który cieszy się największą popularnością.[5] Należy dodać, że ordynacja przez nałożenie rąk nie zawsze jest regułą wśród stundystów; warto również zauważyć, że ani strojem, ani zajęciem prezbiter lub diakon stundysta nie wyróżnia się spośród swoich braci. Ubiera się jak zwykli chłopi z jego okolicy, a jego zajęciem jest na ogół uprawa ziemi. Nie otrzymuje żadnego wynagrodzenia, z wyjątkiem okazjonalnego zwrotu kosztów podróży. Wśród stundystów nie ma czegoś takiego jak sądy apelacyjne. Prezbiteriański system sesji, synodu i zgromadzenia generalnego, wraz z właściwymi im jurysdykcjami odwoławczymi, nie ma wśród rosyjskich protestantów żadnego odpowiednika. Nie wydaje się też wcale prawdopodobne, by pojawiały się wśród nich kwestie wymagające sprawowania władzy sądu teologicznego. Jak będziemy mieli później okazję wykazać, teologia stundystów jest nadzwyczaj prosta i nie wymaga podpierania jej autorytetem sądów kościelnych. Jeśli prezbiter stundystyczny zostanie uznany za nieprawowiernego w kwestii doktryny uznawanej przez wspólnotę za zasadniczą, najpierw otrzymuje ostrzeżenie, a następnie zostaje wyłączony ze społeczności. Jeśli jest człowiekiem silnym, zabiera ze sobą swoją wspólnotę, która odtąd znana jest pod jego nazwiskiem. Wśród tych rosyjskich braci istnieje niemało takich odłamów — wszystkie pozostają zgodne w wielkich, centralnych prawdach chrześcijaństwa, lecz różnią się w kwestiach, które większość rozsądnych ludzi uznaje za nieistotne.