CHAPTER VII. SOME OF THE MARTYRS. ROZDZIAŁ VII. NIEKTÓRZY Z MĘCZENNIKÓW. Żadna forma prześladowania nie wydaje się zbyt podła, by zastosować ją przeciwko stundystom. Drobiazgowe szpiegowanie przez nędznych policjantów na wsiach; inkwizytorskie przesłuchania prowadzone przez księży; czyny niewyobrażalnej nikczemności popełniane przez władze wiejskie — oto taktyka, jaką potężny rząd rosyjski stosuje wobec garstki nieszkodliwych poddanych, których jedynym pragnieniem jest czcić Boga w pokoju i prawdzie. Nietolerancja religijna szaleje dziś w Rosji równie mocno jak w Anglii za panowania Tudorów, a przed posunięciem się do skrajności w postaci osobistych tortur i publicznego stosu powstrzymuje ją jedynie lęk przed opinią Zachodu. W dwóch ostatnich rozdziałach poświęconych temu tematowi staraliśmy się przedstawić naszym czytelnikom kilka bardziej znanych przypadków prześladowań, które splamiły lata poprzedzające rok 1888; brak miejsca nie pozwala opisać nawet dziesiątej części z nich. Od roku 1888 polityka wyniszczenia zdaje się zastępować zwykłe represje, a masowe wygnania i uwięzienia — nie tylko przywódców, lecz także zwykłych członków wspólnoty stundystów — stały się na porządku dziennym. Nie było chyba więzienia gubernialnego w całej południowej Rosji, które nie mieściłoby przedstawicieli rosyjskiego protestantyzmu; rzadko zdarzała się nędzna grupa więźniów zmierzających na Syberię lub do Zakaukazia, w której nie byłoby kaznodziei stundysty. Tak wielka była liczba zesłanych za Kaukaz, do guberni Jelizawietpolskiej, że władze postanowiły osiedlić ich w małych koloniach w bardziej odległych częściach guberni, aby, jednocząc swe siły, nie utwierdzili się w heterodoksji i nie wywierali zgubnego wpływu na prawosławnych chrześcijan w swojej okolicy. Dlatego gubernator guberni — jego nazwisko należy wymienić: książę Nakashidze — postanowił wprowadzić podział i osłabić zesłanych braci. Odkrył, że stundyści nie byli zgodni w kwestiach teologicznych; umiejętnie dobierając przedstawicieli przeciwnych poglądów, zarządził więc, by zamieszkali razem i "rozstrzygnęli spór między sobą". Być może jeszcze okrutniejszym posunięciem było wybranie takich straszliwych pustkowi jak Gerusi, Terter, Jewłach i innych miejsc na siedzibę przywódców stundystów. Gerusi, nędzna tatarska wieś w pobliżu granicy perskiej, latem rozpalona niecką, otoczona kamienistymi i wyschniętymi wzgórzami, na które słońce prażyło z bezlitosną siłą, była miejscem, do którego zsyłano teraz większość kaznodziejów. Z Kijowa i Chersonia, z Besarabii i Krymu, z Charkowa i krainy Kozaków Dońskich przybywali nieszczęśni kaznodzieje Ewangelii, wyrwani od swoich rodzin, pozbawieni środków do życia, chorzy i pozbawieni nadziei wskutek cierpień doznanych w drodze. Jest tu Ivan Lisotski, o którym już słyszeliśmy. Nie ma miejsca nawet na nazwiska najważniejszych spośród tych, którzy wyczerpują swe życie pośród spieczonych skał Terteru i Gerusi; trzeba jednak znaleźć miejsce dla nazwisk niektórych towarzyszy Lisotskiego, ludzi, którzy oddali sprawie ogromne zasługi i którzy teraz cierpliwie, z modlitwą oczekują owoców swojej pracy. Są wśród nich kozaccy kaznodzieje Fedot Kostromin, Piotr Rastchev, Procori Kundriukov i Sergei Markov; są też Małorusini Procop Apantchuk, Grigori Supruk, Lazar Bieletski, Sozont Kapustinski i Ivan Kulmenko; są Wielkorusi Grigori Morozov, Pavl Adnolka i Ivan Dovgan — a także setki innych. Większość tych ludzi zesłano na Kaukaz na okres sześciu lat. Jeszcze przed wyjazdem z Rosji spędzili od ośmiu do osiemnastu miesięcy w więzieniu. Wszyscy są wysyłani etapem do miejsca przeznaczenia. Idą wraz ze zwykłymi przestępcami, w kajdanach, z ogolonymi głowami i ubrani w zwykłe więzienne stroje. Kaznodzieja Kapustinski, człowiek niezwykle prawdomówny i całkowicie godny zaufania, napisał do pewnego naszego przyjaciela, opisując swoją podróż z zachodniej guberni kijowskiej, gdzie został aresztowany, do tego odległego kaukaskiego miejsca zesłania. Nie było wiele do odnotowania, dopóki nie dotarł do Władykaukazu, małego miasteczka położonego na północ od Kaukazu. Tam więźniowie wysiedli z pociągu, by przedzierać się przez góry 140 mil do Tyflisu. Brutalność, wymuszenia i plugawy język ich wojskowych strażników były odrażające. Pewnego razu, przybywszy na stację pośród gór, więźniowie błagali żołnierzy, aby kupili im kilka niezbędnych rzeczy. Pieniądze zabrano, lecz niczego w zamian nie wydano; a jednego z więźniów, który nierozważnie pokazał trzyrublowy banknot, tak pobito i źle potraktowano, że życie stało się dla niego ciężarem, dopóki nie rozdał niemal wszystkich pieniędzy na łapówki. Grupę Kapustinskiego popychano i poganiano, kazano jej nieść bagaże żołnierzy, a gdy więźniowie stawiali opór lub protestowali, dźgano ich bagnetami; jeden z nieszczęśników miał rozbitą głowę. Nocą okropności były jeszcze bardziej haniebne, gdyż żony oddzielano od mężów i poddawano brutalnym względom żołnierzy. Oprócz 140 mil między Władykaukazem a Tyflisem grupa ta przeszła 80 mil z Jewłachu do Szuszy i 60 mil z Szuszy do Gerusi. Po przybyciu na miejsce ich położenie było nader godne litości. Nie przygotowano dla nich nic — ani domów, ani nawet namiotów. Biwakowali pod gołym niebem, dopóki Tatarzy nie ulitowali się nad nimi i nie dali im pracy. Byli tak skrajnie biedni, że dwudziestu mężczyzn przez cały dzień zbierało w górach ciężkie kamienie za nędzną zapłatę w wysokości dwóch pensów dziennie. Do niedawna naczelnikiem okręgu był muzułmanin, a zesłańcy byli całkowicie zdani na jego łaskę. Kaznodzieja baptystyczny Pawłow z Tyflisu twierdzi, że władze guberni Jelizawietpolskiej rzucały wszelkie możliwe przeszkody na drodze stundystów starających się o pracę lub o zakup ziemi. Wspomnieliśmy o nazwiskach kilku kaznodziejów z krainy Kozaków Dońskich zesłanych do tego niegościnnego miejsca. Zanim opuścili Rosję, przez kilka miesięcy przebywali w więzieniu. Ich żony, pragnąc podążyć za nimi na wygnanie, sprzedały cały majątek i były gotowe do wyjazdu, gdy ataman poinformował je, że jeśli udadzą się na Kaukaz, będą musiały zostawić dzieci — że muszą wybrać między mężami a dziećmi. Gdy zrozpaczone kobiety nie mogły się zdecydować, wkroczyła policja, odebrała dzieci matkom, a następnie, ochrzciwszy je w Kościele prawosławnym, oddała je pod opiekę prawosławnych krewnych. Kundriukovowi porwano w ten sposób czworo dzieci, Kostrominowi siedmioro, a Markovowi trzy małe córeczki pozbawione matki. Oto więc mamy rozbite rodziny i wyrafinowany system torturowania niewinnych kobiet i dzieci, dla którego odpowiednika musimy szukać w kronikach średniowiecza.[3] Nieco ponad rok temu na łamach Świata Chrześcijańskiego wspomnieliśmy o przypadku kaznodziei baptystycznego z miasta Gorochi w guberni kijowskiej. Nie odważamy się podać jego nazwiska, ponieważ ostatnio nieco poprawiła się jego sytuacja, a jakakolwiek publiczna wzmianka o nim sprowadziłaby na niego nowe kłopoty. Kiedy mieszkał w Gorochi, prawosławni Rosjanie odwiedzali go tłumnie, a niektórzy z nich przyjmowali z jego rąk chrzest. Wiejski ksiądz poprzysiągł mu zemstę, postawił go przed sądem i oskarżył o odciąganie pewnych członków swojej trzody. Sprawę rozpatrywano przy drzwiach zamkniętych, wykluczając publiczność. Oczywiście więźnia uznano za winnego. "Nie masz prawa odciągać prawosławnych" — powiedział sędzia, wydając wyrok. "Nasz Cesarz na to nie pozwoli. Zostaniesz zesłany na Kaukaz i utracisz wszystkie swoje prawa i przywileje". Nieszczęsnego człowieka zawleczono do więzienia, gdzie przez niemal cztery miesiące żył w nędzy i bezczynności. Gdy przygotowano etap na Kaukaz, dołączył do niego i przeszedł pięćdziesiąt mil, obciążony kajdanami i z ogoloną głową, do najbliższej stacji kolejowej. Jego grupę poganiano bez litości, gdyż przewodnicy obawiali się spóźnić na pociąg. Stopy mu spuchły i pokryły się wrzodami. Kiedy dotarł do miejscowości zwanej Baltą, zapewniono mu środki do opatrzenia ran, lecz te otworzyły się ponownie, gdy ruszył dalej. Po trzech tygodniach dotarł do Rostowa nad Donem. Tamtejsze więzienie było miejscem haniebnym i po kilku dniach pokrył się on wszami oraz wrzodami, nabawionymi wskutek kontaktu z kilkoma więźniami cierpiącymi na odrażającą chorobę skóry. Chorego i bardzo cierpiącego kazano wysłać dalej, do miasta Jelizawietpol w Zakaukaziu. Podczas długiego okresu, jaki upłynął od opuszczenia domu, kaznodzieja nie otrzymał żadnych wiadomości od przyjaciół, lecz w Jelizawietpolu dostał list informujący, że jego żona i dzieci są codziennie narażone na groźby ze strony mieszkańców wsi oraz że podejmowane są starania, by pozbawić ich gospodarstwa. Samego kaznodzieję wysłano dalej, na granicę perską, zrujnowanego i pozbawionego nadziei. Albo weźmy przypadek Felixa Pavilkovskiego, niegdyś kaznodziei w guberni chersońskiej. Ksiądz z jego wsi zwabił go do dyskusji teologicznej. Działo się to pod koniec 1891 roku. Pavilkovski był na tyle nieostrożny, że wymknęło mu się kilka wypowiedzi wrogich Kościołowi. Na żądanie księdza aresztowano go i wysłano do więzienia. Powierzono mu tam odrażające prace, a z jego jedzenia kradziono po trochu. Strażnicy żądali pieniędzy, a gdy nie mógł ich zadowolić, przygotowali konstrukcję przypominającą klatkę, w której człowiek mógł stać wyprostowany, lecz nie mógł ani usiąść, ani się położyć. Pavilkovskiego przykutego do klatki zaniesiono do więziennej latryny i pozostawiono w tym cuchnącym, potwornym miejscu przez trzy dni i trzy noce, jako obiekt drwin i pośmiewisko otaczających go więziennych opryszków. Kiedy wreszcie go wyjęto, był skuloną, bezwładną kupą ciała. Stawy odmówiły mu posłuszeństwa. Każdego dnia strażnicy przynosili mu siedem uncji czarnego chleba i kubek marnej wody. Warto zauważyć, że go nie zagłodzili. W końcu władze postanowiły postawić Pavilkovskiego przed sądem. Znaleziono świadków, którzy przysięgliby na wszystko, czego zażądał ksiądz. To na podstawie ich zeznań Pavilkovski i sześciu innych zostali skazani na dożywotnie zesłanie na wschodnią Syberię. Po kolejnych czterech miesiącach w więzieniu siedmiu stundystów rozpoczęło swą straszliwą podróż. Ich żonom i dzieciom pozwolono im towarzyszyć. Stundystom ogolono głowy i przynitowano żelazne obręcze do kostek. Każdego protestanta zakuto w łańcuch ze skazańcem przeznaczonym do kopalń. Zajęłoby zbyt wiele miejsca, gdybyśmy szczegółowo opowiedzieli o cierpieniach tych siedmiu rodzin, warto jednak wspomnieć, że zanim ich długa podróż dobiegła końca, żona Pavilkovskiego i dwie inne kobiety zmarły z wyczerpania i wskutek trudów podróży, a z trzynaściorga dzieci, które opuściły swe domy w Rosji, przy życiu pozostało zaledwie pięcioro. Od czasu ich przybycia na Syberię otrzymywaliśmy wiadomości od tych męczenników i wiemy, że przepełnia ich wspaniała nadzieja, iż nawet w swoich odległych domach ukaże im się droga szerzenia światła nadchodzącego Królestwa.