CHAPTER V. PERSECUTION. ROZDZIAŁ V. PRZEŚLADOWANIE. W poprzednich rozdziałach niejednokrotnie wspominaliśmy o skrajnej wrogości Cerkwi i państwa wobec stundystów. Wrogość wobec wszystkiego i wszystkich, którzy są oświeceni i miłują wolność, jest w Rosji ugruntowaną polityką i od ponad trzystu lat charakteryzuje rządy tego kraju. Gdy tylko jakiś ruch podniesie głowę, mając na celu albo duchowe oświecenie ludu, albo jego doczesną korzyść, zostaje bezlitośnie zdławiony. Konstrukcja rosyjskiej potęgi jest samowładztwem opartym na niewiedzy i przesądach; dlatego właśnie interes samozachowania zawsze skłaniał rząd cara do tłumienia wszystkiego, co mogłoby przynieść ze sobą oświecenie. Od czasów Piotra Wielkiego, gdy staroobrzędowców tak bezlitośnie biczowano, palono i wyganiano, aż po dzień dzisiejszy utrzymuje się konsekwentna polityka represji wobec sprzeciwu względem Cerkwi prawosławnej. Tysiące staroobrzędowców zostały wówczas wygnane, uwięzione, wychłostane i poddane torturom; a dziś, po upływie niemal 250 lat, tysiące stundystów i baptystów, mołokan i duchoborców, zsyła się do najodleglejszych zakątków rozległego imperium, a następnie więzi i torturuje na rozmaite sposoby, tylko w niewielkim stopniu mniej nieludzkie niż biczowanie i łamanie kołem w średniowieczu. Narody Zachodu zdają się tego nie dostrzegać. Nie zdają się rozumieć, że u swoich granic mają potęgę bardziej nietolerancyjną wobec wolności religijnej niż Hiszpania w najgorszych dniach swej historii, oraz prześladowców równie pozbawionych skrupułów i ograniczonych jak Alva i Torquemada. Skąd mieliby o tym wiedzieć? Rosja działa w tajemnicy; jej metody są podziemne, a jej ofiary pozbawione głosu. W Rosji nie ma prasy zasługującej na to miano, która relacjonowałaby i potępiała każdy przypadek prześladowania, gdy tylko do niego dochodzi. Procesy heretyków odbywają się przy drzwiach zamkniętych, a publiczność jest starannie wykluczana. Sami Rosjanie nie wiedzą nawet dziesiątej części tego, co się dzieje. Mówimy, że ofiary pozbawione są głosu. Od czasu do czasu Rosja próbowała prześladować ludy, które nie były jej własnością — luteranów z prowincji bałtyckich oraz Żydów z południa i zachodu; lecz Niemcy zazdrośnie śledziły rozwój wydarzeń w pierwszym przypadku, krępując, a w końcu powstrzymując ramię prześladowcy; potężna prasa europejska i wielki wpływ finansowy europejskich Żydów skutecznie powstrzymały prymitywne prześladowania, które swego czasu groziły przybraniem tak gigantycznych rozmiarów. Kiedy jednak Rosja zwraca się przeciw własnemu ludowi, prześladuje skromnych chłopów, którzy nie mają oparcia, są dotknięci skrajnym ubóstwem i niewiedzą, a w lęku i drżeniu cierpią w milczeniu, z psią uległością. Dopiero w 1877 lub 1878 roku stundyści zaczęli odczuwać ciężar prześladowań. Wcześniej, rzecz jasna, zdarzały się liczne przypadki, gdy kaznodziejów zawleczono do więzienia pod zarzutem odwodzenia prawosławnych od wiary, a także zaczęto tworzyć małe osady wygnanych protestantów, które później miały nabrać tak wielkiego znaczenia; aż do tego czasu nie podjęto jednak żadnego stałego i systematycznego wysiłku, by wytępić heretyków lub uświadomić im, że ich jako wspólnoty nielojalność wobec Cerkwi prawosławnej oznacza wyjęcie spod prawa i ruinę, a także utratę wszelkich osobistych praw i przywilejów. Duchowieństwo było inicjatorem tych ohydnych prześladowań. Od początku do końca nigdy nie zachwiało się w swym bezlitosnym postanowieniu, by złamać potęgę ludzi, którzy lekceważyli jego władzę i właściwie oceniali pretensje, dzięki którym ci niewykształceni i prowadzący prostackie życie ludzie stali się jedynymi przedstawicielami prawdziwej religii w swoim kraju. Pozbawione pomocy duchowieństwo szybko odkryło, że jest bezsilne wobec rosnącej siły stundystów. Widziało, że wieś za wsią zostaje zarażona herezją, a jego trzody, dotąd tak posłuszne jego przewodnictwu albo tak obojętne, nie były już ani uległe, ani obojętne. Dłużej nie można było tego tolerować. Gwałtowne doniesienia o niemoralności i bluźnierstwach stundystów zaczęły napływać do biskupów i arcybiskupów, a na konferencji zwołanej w Kijowie pod przewodnictwem metropolity Platona, w której uczestniczyli przedstawiciele dziewięciu diecezji, postanowiono zwrócić się do władz świeckich o pomoc w stłumieniu ruchu, który był jednakowo niebezpieczny dla Cerkwi i państwa. Dla sprawiedliwości wobec władz świeckich należy stwierdzić, że początkowo nie udzieliły one tej pomocy dobrowolnie. Prawdopodobnie nie oceniły w pełni siły ruchu protestanckiego; jeszcze bardziej prawdopodobne, że niechętnie rozpoczynały działania, których końca nie dało się przewidzieć, a które nieuchronnie dodałyby siły protestantom i nadały wszystkim cierpiącym chwalebną sławę oraz autorytet męczenników. W 1878 roku jednak władze świeckie i duchowne połączyły swe siły i rozpoczęły się prześladowania. Zaczęły się od policyjnych najazdów na pewne wsie w guberniach chersońskiej i kijowskiej. Nowe Testamenty i rękopiśmienne śpiewniki konfiskowano setkami, a dużą liczbę domów modlitwy nakazano zamknąć. Głównych przywódców objęto policyjnym nadzorem, odebrano im paszporty i zabroniono opuszczać własne wsie. W ramach miejsca, którym dysponujemy, nie sposób przedstawić szczegółów tych prześladowań w każdej z trzynastu guberni, w których rozproszeni byli stundyści; w tym i następnym rozdziale możemy jedynie odnotować pewne etapy tej dziewiętnastowiecznej inkwizycji i przedstawić naszym czytelnikom zarys pełnych miłości metod, za pomocą których „święta” Rosja próbowała przywieść z powrotem do owczarni owce, które zbłądziły z tłustych pastwisk prawosławia na kamieniste i jałowe bezdroża dysydencji. Od 1878 do 1882 roku policyjne najazdy trwały nadal, lecz nie przyniosły pożądanego skutku. Pozbawieni Nowych Testamentów i śpiewników stundyści po cichu zdobywali nowe egzemplarze; gdy uniemożliwiano im spotykanie się na nabożeństwach w chatach, wychodzili na otwarty step. Jeśli starzy prezbiterzy i diakoni nie mogli opuszczać swoich okolic, aby umacniać bardziej odległe i słabsze zbory, wyświęcano innych prezbiterów, którzy mogli to robić. Nie było przygnębienia ani wahania. Władze szybko to rozpoznały. Blagotchin, czyli dziekan wiejski, pisał w 1881 roku: „Musimy ze smutkiem wyznać, że pomimo usilnych prób podejmowanych przez Cerkiew, aby odwieść tych schizmatyków od ich błędów, pomimo napomnień i pełnych modlitwy próśb, pomimo łagodnego i ojcowskiego nacisku władz świeckich, trwają oni na swej upartej drodze i nie okazują pragnienia pojednania się z nami”. Określenie „łagodny i ojcowski nacisk” brzmi doprawdy rozkosznie. Po 1882 roku przyjęto surowsze środki. Ispravnicy, czyli miejscowi komisarze policji — ludzie na ogół pospolitego i grubiańskiego pokroju, których tyranizujące metody są przysłowiowe — otrzymali prawo nakładania arbitralnych grzywien na chłopów, którzy po ostrzeżeniu, by nie przychodzili, nadal uczestniczyli w zebraniach stundystów. Grzywny nie mogły przekraczać dwudziestu rubli, lecz dwadzieścia rubli znaczy dla zubożałego rosyjskiego chłopa tyle, co 20 funtów dla angielskiego robotnika rolnego. Ispravnikom przyznano ponadto prawo zajęcia mienia, gdyby grzywna nie została zapłacona. Wtedy rozpoczęła się wyjątkowo niegodziwa seria postępowań. Odziani w swą odrobinę władzy tyrani wyprawiali tak fantastyczne sztuki, że nędza i ruina spadły na setki szczęśliwych domów. Przez całą zimę 1882 i 1883 roku czymś zupełnie zwyczajnym było oglądanie we wsiach licytacji dobytku stundystów — ich pościeli, ubrań i prostych sprzętów sprzedawanych na pokrycie tych skandalicznych grzywien. Mamy przed sobą listę stundystów ukaranych grzywną i uwięzionych w jednej tylko wsi, Nerubalsku. W ciągu osiemnastu miesięcy ukarano tu dwanaście rodzin niewiarygodną sumą dwóch tysięcy sześciuset rubli, co w naszej walucie odpowiadało 260 funtom. Pewien człowiek, wyjątkowo uparty w swoich poglądach, został łącznie ukarany grzywną w wysokości ponad siedmiuset rubli. Nazywa się Charyton Konotop i on oraz wszyscy jego współwyznawcy, zamiast zapłacić te niegodziwe grzywny, poszli do więzienia, a ich dobytek został sprzedany przez policję. Czyny popełnione w Nerubalsku były zaledwie przykładem postępowania w dziesiątkach innych wsi zamieszkanych przez stundystów. Duchowieństwo nie było jednak jeszcze usatysfakcjonowane. Inny wysoko postawiony duchowny, pisząc w 1883 roku do Kijowskiego Konsystorza Duchownego, stwierdza, że działania władz lokalnych nie są w stanie powstrzymać zła i że dopóki „wielkie władze” — czyli Święty Synod i gubernatorzy prowincji — nie podejmą zdecydowanych działań, nie ma nadziei na złagodzenie nieszczęść stundyzmu. „Stundyzm jest złem narodowym — pisze — niszczy nasze najlepsze i najświętsze instytucje; wymierza swe strzały zarówno w państwo, jak i w Cerkiew; dąży do wywołania anarchii i nihilizmu, dlatego też nadrzędnym obowiązkiem gubernatorów prowincji jest nie szczędzić wysiłków, aby oczyścić naszą ukochaną ojczyznę z piętna tych niebezpiecznych burzycieli porządku społecznego”. Biskupi podzielali dokładnie ten pogląd i w 1883 lub 1884 roku zwrócili się do Świętego Synodu, aby skłonił gubernatorów prowincji do zastosowania surowszych środków, a zwłaszcza do wykorzystania przysługującego im uprawnienia do „procedury administracyjnej”. Każdy gubernator prowincji w Rosji ma prawo pozbyć się osób mieszkających w podległej mu jurysdykcji, które w jego własnym przekonaniu są podejrzane o zamiary zagrażające spokojowi prowincji. Nie jest potrzebny żaden proces sądowy. Gubernator może zesłać na Syberię lub na Kaukaz każdą osobę uznaną za kłopotliwą, przeciwko której jednak dowody nie są wystarczająco mocne, by dopuścić do procesu przed ławą przysięgłych. Oto budząca grozę procedura administracyjna. Niektórzy gubernatorzy — i na ich korzyść trzeba powiedzieć, że wcale nie byli chętni do korzystania z tej despotycznej władzy — inni zaś, zwłaszcza gubernator Kijowa, zasłynęli z jej samowolnego stosowania, a raczej nadużywania. Wkraczamy teraz w okres systematycznych wysiłków zmierzających do pozbycia się przywódców stundystów. W następnym rozdziale mamy nadzieję podać kilka przykładów tego, co ci dziewiętnastowieczni inkwizytorzy zrobili w różnych częściach kraju. Będziemy mieli do opowiedzenia kilka niezwykłych historii.