CHAPTER IV. CLOSING UP THE RANKS. ROZDZIAŁ IV. ZACIEŚNIANIE SZEREGÓW. : lecz ograniczał się do pewnych, wyraźnie określonych granic geograficznych. Gdy tylko dotarł do najdalszych krańców guberni zamieszkanych przez Małorusinów i zetknął się z terytorium Wielkorusów, napotkał przeszkodę. Tępy, flegmatyczny i nieco głupkowaty Wielkorus okazywał niewiele albo zgoła żadnej sympatii dla protestanckich zasad i uparcie trwał przy swoim prawosławiu, podczas gdy setki tysięcy obdarzonych wyobraźnią i uczuciowych chłopów Ukrainy oraz południowych stepów kipiały religijnym entuzjazmem. Można by nakreślić interesujący kontrast między tym stanem rzeczy w Rosji a reformacją szesnastego wieku. Wówczas to właśnie narody Europy o bujnej wyobraźni i zmyśle estetycznym — Włosi, Hiszpanie i Niemcy z południa — stawiały zaciekły opór naukom Lutra i Kalwina. To ciężkie, powoli myślące narody Północy — Niemcy i Skandynawowie — były siłą protestanckiego ruchu sprzed trzystu lat.Od 1873 do 1880 roku postęp ruchu, który nazwaliśmy stundyzmem, był niezwykły Użyteczne będzie zatem dokładniejsze wytyczenie granic, do których stundyzm dotarł w 1875 roku — granic, poza które nie posunął się w sposób znaczący przez następnych osiemnaście lat, czyli aż do chwili obecnej. Rozpoczynając na zachodzie, w środkowej Polsce, mniej więcej na pięćdziesiątym trzecim równoleżniku szerokości geograficznej, i podążając prostą linią na wschód, przechodzimy przez gubernię Czernihowską, której stolicą jest miasto o tej samej nazwie. Stamtąd, kierując się na północny wschód, przechodzimy przez ważną miejscowość Orłowską. Od Orłowskiej linia poprowadzona na południowy wschód przechodzi przez Woroneż do Carycyna i Astrachania nad dolną Wołgą. Na południe od tej linii granicznej mieszkają stundyści; ci zaś, którzy żyją na północ od niej, są jedynie odosobnionymi jednostkami. Stundyzm jest więc ruchem ściśle południoworosyjskim, ograniczonym w znacznej mierze do Małorusinów. Jak widzieliśmy, w 1870 roku liczba wyznawców stundyzmu wynosiła 70 000. Prasa rosyjska zaczęła teraz poświęcać wiele uwagi niezwykłemu rozwojowi stundystów w Kijowie, Połtawie i Chersoniu w ciągu następnych pięciu lat. Jeden z pisarzy posunął się nawet do oszacowania ich liczby w 1877 roku na 300 000. Sądzimy jednak, że trafniejszy byłby szacunek wynoszący 200 000. Jeśli z jednej strony uwzględnimy wolniejsze tempo wzrostu od 1877 roku, a z drugiej odstępstwa oraz skutki prześladowań, to sądzimy, że nie miniemy się z prawdą, określając obecną liczbę stundystów na 250 000. Trudno z jakąkolwiek dokładnością podać liczbę osób żyjących w każdej guberni, lecz na potrzeby tego krótkiego szkicu zasięgnięto szczegółowych informacji, a poniższa tabela przedstawia wynik tych badań i może zostać uznana za dość dokładną: Gubernia Liczba stundystów Astrachań 2,000 Besarabia 20,000 Kaukaz (Zakaukazie i Przedkaukazie) 9,000 Czernihowska 2,000 Kraina Kozaków Dońskich 10,000 Jekaterynosław 15,000 Charków 8,000 Chersoń 50,000 Kijów 80,000 Kursk 5,000 Orłowska 2,000 Podole 8,000 Polska (rosyjska) 4,000 Połtawa 10,000 Tauryda i Krym 15,000 Dolina Wołgi 7,000 Wołyń 5,000 To właśnie na początku lat siedemdziesiątych, gdy ich liczba wynosiła około 100 000, przywódcy stundystów — zwłaszcza Balaban, Ratushni i Ryaboshapka z Chersonia oraz Lisotski, Zybulski i Kapustinski z Kijowa — usiłowali nadać jakiś kształt i stworzyć podstawową organizację wielkiemu ruchowi ideowemu, który tak szybko przybierał wokół nich na sile. Trzeźwy rozsądek pastora Bonekempera był dla nich pod tym względem nieocenioną pomocą. Zalecił podział terenu na prezbiteria, na czele każdego z których bracia mieli wybierać lub w inny sposób wyznaczać własnego prezbitera. Jeśli prezbiterium było duże, prezbiter miał otrzymać pomoc diakona lub diakonów. Ponadto doradzał okresowe zwoływanie prezbiterów i diakonów na narady lub synod; systematyczne odwiedzanie odległych wsi, w których sprawa była słaba; utworzenie wspólnego funduszu na pomoc chorym i starszym braciom oraz częściowe utrzymanie prezbiterów, którzy ponosiliby straty, podróżując w pracy misyjnej w czasie siewów lub żniw. Sugerowano także sporządzanie i regularne uaktualnianie list członków Kościoła. Były to główne zalecenia, jakie Bonekemper i przywódcy stundystów przedstawili swemu ludowi. Wszyscy zgodnie uznawali, że takie kroki są absolutnie konieczne, jeśli ruch miał być utrzymany pod kontrolą i nie miał pogrążyć się w chaosie. Lecz trudności, którym należało stawić czoło, były ogromne i dopiero po podjęciu nadludzkich wysiłków, głównie przez Ryaboshapkę, Ratushniego i Strigouna, ich próby organizacji zaczęły przybierać kształt, a ruchowi nadano pewien zgrubny porządek. Wokół przywódców zaczęły się teraz mnożyć niebezpieczeństwa. Krok w krok ich śledzono z miejsca na miejsce; dziesiątki razy trafiali do więzienia na krótsze lub dłuższe okresy; gdy tylko księża i policja poznali ich cel, natychmiast podejmowano kroki, by pokrzyżować ich działania. Nowo mianowanych prezbiterów i diakonów przenoszono z miejsca na miejsce na mocy „administracyjnego” rozkazu władz lokalnych, nie pozwalając im osiąść na dłużej w żadnym okręgu. Listy zawierające imiona braci były często przejmowane przez policję, a mając je w rękach, władze mogły w każdej chwili dopaść każdego, kogo podejrzewały, i oskarżyć go lub ją o odstępstwo od Cerkwi prawosławnej. Dziesiątki stundystów trafiały do więzienia wyłącznie dlatego, że ich nazwiska znajdowały się na tych listach. Jednak pomimo wszelkich wysiłków podejmowanych w celu stłumienia stundyzmu, pomimo nieustannego udaremniania planów jego przywódców, wspaniały chłopski bunt rósł i nabierał siły przez wszystkie lata poprzedzające rok 1880; a z zamętu i nieładu, w jaki pogrążyły ich zarówno własna niewiedza, jak i wrogość rządu, stopniowo wyłonił się dość dobrze zorganizowany i spójny Kościół, którego części pozostawały ze sobą w ścisłym kontakcie i wszystkie działały wspólnie w dość zgodnym porozumieniu. Nie słyszymy o żadnych rywalizacjach wśród przywódców. Chociaż, jak można było oczekiwać, pojawiały się różnice i rozbieżności poglądów, chociaż na przykład bracia w Besarabii nie potrafili dojść do porozumienia z tymi w Kijowie i Chersoniu, nigdy nie przyszło im do głowy odmawiać sobie wzajemnie sympatii ani odrzucać posługi tych, którzy, różniąc się od nich w sprawach nieistotnych, wyznawali jednak wielkie, zasadnicze doktryny wspólnej wiary protestanckiej. Być może poważniejszy rozłam w szeregach protestantów spowodowało pojawienie się wśród nich kaznodziejów baptystycznych. Stundyzm, jaki znamy dziś, składa się z dwóch wielkich odłamów: jeden opowiada się za chrztem niemowląt, drugi za chrztem dorosłych. Zdecydowana większość, prawdopodobnie ponad dwie trzecie, wyznaje naukę o chrzcie niemowląt. O rosyjskich baptystach w związku z tym ruchem słyszymy po raz pierwszy już w 1865 roku. Byli duchowymi dziećmi niemieckich baptystów: Pritzkaua, Wielera i innych. Ci pierwsi nawróceni byli ludźmi nieznaczącymi, którzy nie odegrali żadnej wybitnej roli w późniejszej historii ruchu; wkrótce jednak do baptystów przyłączyli się inni, mający większe znaczenie, przyciągnięci niewątpliwie większą surowością ich zasad oraz bardziej wrogą i bojową postawą wobec Cerkwi prawosławnej. Najważniejszymi spośród nich byli Balaban z Chersonia i Kapustinski z Kijowa. Inni, którzy do nich dołączyli i wywarli na nich wielki wpływ, to Zimbal z Karlówki i Trophim Chlistun — ludzie o świętym życiu, którzy modlili się w zaciszu, a ich życie było kazaniem bez słów. Chlistun nie zawsze był jednak cichy. Kiedy chciał, był niezwykle potężnym mówcą i w latach 1870–1875 prowadził pożyteczną działalność ewangelizacyjną w całej południowej Rosji. Ci, którzy słyszeli jego kazania, mówią o jego wielkich zdolnościach oratorskich, o tym, jak porywał słuchaczy do uniesienia lub modlitwy, dziękczynienia lub buntu, do najwyższych wzlotów duchowej ekstazy lub najgłębszych otchłani poniżenia.[1] Nie ulega niemal wątpliwości, że ruch baptystyczny był dla stundyzmu niewątpliwą korzyścią. Wiele uczynił, by nadać zwykłemu rosyjskiemu protestantowi większą stanowczość. Dopóki baptysta nie wystąpił stanowczo przeciwko Cerkwi prawosławnej i wszystkim jej skażeniom i splamieniom, stundysta zadowalał się dyplomatycznym lawirowaniem między swoją nową a dawną wiarą. Obawiając się, że kogoś obrazi i ściągnie na siebie kłopoty, przyjmował postawę i sposób myślenia — zewnętrzne podporządkowanie prawosławiu i wewnętrzną pogardę dla niego — co było samobójcze i niszczyło wszelki prawdziwy postęp duchowy. Baptyści zbuntowali się i to ich nieugiętej prawości w tej kwestii stundyzm zawdzięcza swoją obecną wysoką pozycję. Stundyści wiele zawdzięczają niemieckim baptystom, takim jak Wieler, Pritzkau, Bekker i Onken z Hamburga, ponieważ nie tylko oczyścili ich z piętna obłudy, lecz także w niemałym stopniu przyczynili się do umieszczenia mocniejszych i surowszych elementów ruchu w całkowicie uporządkowanych ramach. Baptystyczne skrzydło stundystów jest niewątpliwie najlepiej zorganizowane i przygotowane. Lecz jeśli niemieccy baptyści początkowo byli tak przyjaźni i pełni zrozumienia, to głęboko ubolewać należy nad tym, że ostatnimi czasy, gdy burza i napór prześladowań jednakowo dotknęły oba odłamy rosyjskich braci, Niemcy starannie trzymali się z dala. Mając zapewnione własne prawa do oddawania czci Bogu na swój sposób, okazali się pozbawieni współczucia dla swoich rosyjskich współwyznawców. Mamy nadzieję, że nie będą już zasługiwać na ten zarzut i że teraz dołożą starań, by uzyskać dla swoich rosyjskich braci to, z czego sami korzystają. Stanowią potężne grono, a ich pozorna obojętność podczas niedawnych prześladowań bynajmniej nie przynosi im chluby.