CHAPTER III. GROWTH. ROZDZIAŁ III. ROZWÓJ. To właśnie w 1867 roku Karl Bonekemper przybył do Rohrbach, aby objąć stanowisko po śmierci ojca. Nie znamy bezpośrednich szczegółów dotyczących jego metod ani sposobu pracy przez następnych dziesięć lat; wiemy jedynie, że pozostawał w bliskim kontakcie z większością przywódców stundystów w Chersoniu, Kijowie i innych miejscach. Znał ich wszystkich, doradzał im w trudnościach i prowadził z nimi ożywioną korespondencję. Niektóre z jego listów — a raczej epistoł, jak powinniśmy je nazywać — miały niezwykle szeroki obieg i powszechnie uznawano je za autorytatywne wypowiedzi. Były to lata niezwykłego rozwoju i interesujące jest sięgnięcie do sprawozdań rosyjskiego duchowieństwa oraz prześledzenie szybkiego rozprzestrzeniania się ruchu z wioski do wioski niemal po całym obszarze południowych i południowo-zachodnich guberni imperium. Wpływ Bonekempera był decydujący. Przywódcy zwracali się do niego nie tylko po wskazówki dotyczące organizacji, lecz także w kwestiach wiary i interpretacji. Miał jedną czy dwie zasadnicze rady, których niestrudzenie udzielał: "Nauczcie się czytać, wszyscy, mężczyźni i kobiety, i nauczcie czytać swoje dzieci". "Wola Boża i objawienie znajdują się w Nowym Testamencie; dlatego zdobądźcie Nowy Testament za wszelką cenę i studiujcie go dniem i nocą". "Spójrzcie na swoich sąsiadów i zobaczcie, jaką klęską jest alkohol, jak odbiera człowiekowi siły i niszczy jego najlepsze zdolności; powstrzymujcie się zatem od tego, co wyrządza takie spustoszenie". "Bądźcie hojni dla brata pogrążonego w ciemności; nie unoście się pychą duchową; starajcie się go oświecić — to wasz brat". To niemal cała nauka Bonekempera. W latach 1867 i 1868 widzimy, jak ruch ewangeliczny rozlewa się po wioskach ludnego okręgu Ananiewa. Towarzyszyły mu tutaj liczne zamieszki. Protestanci z Ananiewa nie odznaczali się cierpliwością ani taktem swoich braci z innych okręgów. Pod przewodnictwem Adama Voisarovskiego prowadzili bezlitosną kampanię przeciwko relikwiom, kultowi ikon i modlitwom do świętych; duchowieństwo zaś w swoich sprawozdaniach piętnowało ich jako straszliwych bluźnierców i wzywało władze do surowej zemsty na heretykach. W rezultacie aresztowano wielu wybitnych stundystów, lecz uwięzienie trwało zaledwie kilka tygodni. Arcybiskup Dymitr z Chersonia bardzo się niepokoił, jak najlepiej powstrzymać narastającą falę. Postanowił wybrać pewną liczbę kapłanów dobrze obeznanych z historią i naukami Cerkwi prawosławnej i wysłał ich do zbuntowanych okręgów, aby nakłonili chłopów do powrotu do owczarni. Próba nie rokowała dobrze. Kapłani wszędzie ponosili klęskę w dyskusjach i nie zdołali przekonać ani jednego stundysty, by wyrzekł się swoich błędów. Arcybiskup ogłosił więc stundyzm "niebezpieczną" sektą. "Nie wierzą oni w skuteczność świętych sakramentów — pisał — ani w konieczność istnienia duchowieństwa. Odmawiają czci ikonom i modlitwy do świętych", po czym wezwał władzę świecką, by pomogła mu w wytępieniu tak szkodliwej zgrai wichrzycieli, równie niebezpiecznych dla Cerkwi i państwa. Możemy z tego wywnioskować, że około roku 1870, kiedy wystosowano ten apel, Stundyści stopniowo odcinali się od wszelkich związków z wiarą prawosławną i odmawiali dalszego przestrzegania form oraz ceremonii Cerkwi. Nastąpiły dalsze aresztowania, w większości samowolne, dokonywane z poduszczenia kapłanów. Sekciarze skarżyli się jednemu z "misjonarzy" arcybiskupa, że są aresztowani wszędzie, i chcieli wiedzieć, dokąd to wszystko zmierza. "Koniec!" — zawołał złowieszczo kapłan — "to dopiero początek". Liczba zebrań stale rosła. "Całe wsie opowiadały się za protestantyzmem i szacowano, że w samej guberni chersońskiej około 30 000 chłopów przyłączyło się już do ruchu i zerwało więź z Cerkwią prawosławną. W innych guberniach, zwłaszcza w Besarabii, sprawa również robiła wspaniałe postępy. Niestety nie jesteśmy w stanie podać żadnych dokładnych szczegółów dotyczących jej rozwoju w Besarabii, lecz nie ulega niemal wątpliwości, że rozwój ten zawdzięczał więcej pracy osiadłych tam niemieckich kolonistów niż kaznodziejstwu rosyjskich braci z Chersonia. Mieszkańcy wsi nad dolnym i środkowym Dnieprem byli teraz wszyscy zarażeni nową herezją; podobnie odległe osady na Krymie, a także niektóre stanice w krainie Kozaków Dońskich. Gdy nadszedł rok 1870, 70 000 chłopów, których liczbę szacowano wówczas na przyłączonych do ruchu stundystów, zamieszkiwało dziesięć guberni między granicą austriacką a Wołgą — Podole, Wołyń, Besarabię, Kijów, Chersoń, Połtawę, Jekaterynosław, Taurydę, Kursk i ziemię Kozaków Dońskich. Można przypuszczać, że przed tym okresem pewne wsie w guberniach Orłowskiej i Czernihowskiej również zostały w niewielkim stopniu dotknięte tym ruchem. Bardzo niewiele wiadomo o tym, jak orędzie Ewangelii dotarło do tych rozległych terytoriów. Wiatr wiał, dokąd chciał, a ludzie słyszeli jego szum, lecz nie mogli powiedzieć, skąd przychodzi ani dokąd zmierza. W ruchu tym działał Duch Boży — a któż zdoła opisać lub zmierzyć poczynania Ducha? Tylko w dwóch guberniach, chersońskiej i kijowskiej, możemy z pewną dokładnością prześledzić przebieg tego niezwykłego buntu. Naszkicowaliśmy już jego rozwój w Chersoniu; zwróćmy teraz uwagę na Kijów. Pierwszą objętą nim wsią wydaje się Płoskoje. Było to w 1868 roku. Tutaj, podobnie jak gdzie indziej, tak jak w Galilei, pierwsi przyłączyli się do nowej Ewangelii bezdomni i bezrolni. Tyshkevitch był jednym z pierwszych pionierów wiary w tej guberni. Jego zdolnym współpracownikiem był Pavl Zyboulski. Tyshkevitch przez wiele lat mieszkał w Chersoniu i tam poślubił protestantkę. Przez długi czas pozostawał pod wpływem Bonekempera i innych pastorów. Tak dalece przeniknęły go niemieckie idee, że podobno nosił brodę i ubierał się po niemiecku. Zyboulski był niewątpliwie zdolniejszym człowiekiem niż Tyshkevitch, obdarzonym niezwykłym talentem do jasnego i przekonującego przemawiania. Skrajnie ubogi, całkowicie pozbawiony środków utrzymania, wędrował od wsi do wsi, a bracia dostarczali mu najniezbędniejszych rzeczy. On również przez pewien czas mieszkał w Chersoniu, a jego wrodzony zapał został ukształtowany i ukierunkowany przez Bonekempera. Zebrania w Płoskoju początkowo odbywały się potajemnie z obawy przed policją i kapłanami, lecz po pewnym czasie, widząc, że nie podjęto przeciw nim szczególnie zdecydowanych kroków, bracia nabrali odwagi i zaczęli spotykać się otwarcie za dnia w kwaterze Zyboulskiego. Chłopi z okolicznych wsi wkrótce usłyszeli o wspaniałym nowym orędziu przekazywanym ich współbraciom w Płoskoju i tłumnie przybywali, by słuchać kaznodziejów. Kiedy wracali do swoich domów, sami zaczynali głosić naukę, a z ich wsi promienie światła rozchodziły się dalej, ku jeszcze bardziej odległym miejscowościom. W końcu uwagę Arseni, metropolity kijowskiego, przyciągnął ten ruch. Naprowadził policję na trop Tyshkevitcha i innych przywódców, dokonano licznych aresztowań, zamknięto miejsca zebrań i nałożono samowolne grzywny na bardziej znanych stundystów w okręgu Taraszcza. Zarówno Tyshkevitch, jak i Zyboulski zostali aresztowani i przewiezieni do więzienia w Taraszczy, gdzie pozostali ponad rok. W więzieniu często odwiedzali ich kapłani wysyłani przez metropolitę, który dokładał wszelkich starań, aby nakłonić więźniów do powrotu do Cerkwi. W celi więziennej odbywały się długie dysputy między tymi oddanymi sprawie ludźmi z jednej strony a agentami inkwizycji z drugiej. Dyskutowali o kulcie Najświętszej Dziewicy, pośrednictwie świętych, używaniu znaku krzyża i czci oddawanej ikonom; na każdy z uczonych argumentów kapłanów przywódcy stundystów odpowiadali jednak jednym: "Wszystko to jest zupełnie niedorzeczne i niepotrzebne, a jeśli nie jest bałwochwalstwem, prowadzi do bałwochwalstwa. Nie chcemy żadnych waszych teatralnych dodatków. Chcemy Nowego Testamentu i tylko jego — niczego więcej". Na początku 1872 roku stundyzm rozprzestrzenił się na cały okręg Taraszcza oraz gęsto zaludnione okręgi kaniowski i wasylkowski. Historia jego postępów w tych dwóch okręgach, zwłaszcza w kaniowskim, jest niezwykle interesująca, a przygoda odgrywa w niej niemałą rolę. Kaniów to małe miasto nad środkowym Dnieprem, a na północ i południe od niego rozciągają się długie pasma trzcin i turzyc, wśród których płynie potężna rzeka. Niektóre z najpotężniejszych kazań, jakie kiedykolwiek wygłosili kaznodzieje stundystów, głoszono wśród szeleszczących turzyc na brzegach rzeki, podczas gdy wokół czatowali zwiadowcy, wypatrując policji. Nocne zebrania były częste. W zagłębieniach stepu albo w odległych chatach kijowscy Stundyści spotykali się w małych, lecz pełnych zapału grupach, aby wielbić Boga, nie niepokojeni przez policję i jej zawsze wiernych sprzymierzeńców, popów. Istnieje dobrze poświadczona opowieść o przywódcy, któremu podczas prowadzenia jednego z tych nocnych nabożeństw pośpiesznie doniesiono, że policja depcze mu po piętach i za kilka minut znajdzie się w izbie. Potrafił sprostać sytuacji. W drzwiach policjanci natknęli się na kobietę z głową owiniętą chustą, niosącą dziecko. W środku znaleźli kilku chłopów pijących herbatę. Przywódca i dziecko zdołali uciec na step.