CHAPTER II. PROGRESS. ROZDZIAŁ II. POSTĘP. My widzieliśmy pierwsze początki ruchu stundystów w Rohrbachu, Osnowie i gdzie indziej, a także poznaliśmy dwóch jego najwybitniejszych przywódców, Onishenkę i Ratushniego. Ludzi tych i ich najbliższych uczniów ogarnęło niezwykłe pragnienie podróżowania. Jak prawdziwi apostołowie chcieli szerzyć światło. Wędrowali od wsi do wsi, od miasteczka do miasteczka, niosąc orędzie Ewangelii. Chłopi z odległych wsi, położonych z dala od Osnowy, zaczęli poznawać tych wędrownych kaznodziejów, którzy przybywali do ich domów pod różnymi postaciami, zazwyczaj jako handlarze obnośni lub księgarze. Przybycie wędrownego ewangelisty było zawsze wydarzeniem. Wcześniej przybywał zwiadowca, by obwieścić jego nadejście, a z odległych przysiółków chłopi ściągali do wyznaczonego miejsca spotkania — czasem do oddalonej chaty, czasem do zacisznej kotliny na stepie. Tutaj ludzie po raz pierwszy mieli usłyszeć w swoim własnym języku o cudownych dziełach Boga. Ci, którzy tego pragnęli, kupowali Nowe Testamenty albo odręczne, niedopracowane rosyjskie przekłady niemieckich hymnów. W zaskakująco krótkim czasie chłopi w większości okręgów rozległej guberni chersońskiej usłyszeli głoszone orędzie Ewangelii i z łatwością śpiewali dziwne, zrusyfikowane wersje pieśni: "O święta Głowo, cierniem uwieńczona", "Pan, Bóg nasz, jest Królem", "Prowadź nas, Ojcze, do niebiańskich bram" oraz innych ulubionych hymnów. Ratushni był niestrudzony. Kiedy nie głosił, podróżował. W swojej guberni, we wszystkich większych skupiskach ludności, założył już dość dobrze zorganizowane wspólnoty — w miejscach takich jak Jelizawetgrad, Odessa, Mikołajew i Chersoń — a także pozyskał silne wsparcie wybranych ludzi, ustanawiając ich prezbiterami dla grup wsi. Vitriashenko był jednym z najbardziej energicznych spośród nich; innymi zdolnymi ludźmi z tej guberni, którzy później zajęli wybitne stanowiska w rozwoju i umacnianiu stundyzmu, byli Zimbal, Gerasim Balaban, Strigoun, Ivanoff i wreszcie, co nie mniej ważne, Ryaboshapka. Ludzie ci oraz wielu innych utrzymywali stały kontakt z niemieckimi kolonistami i przyczynili się do pozyskania czynnej współpracy kilku pobożnych Niemców — ludzi, którzy dodali niezbędny germański ład i równowagę porywczemu pochodowi Małorusinów. Stopniowo odwiedzano wsie w guberniach sąsiadujących z Chersoniem. Przywódcy stundystów nie uznawali granic geograficznych. Oni i ich emisariusze podróżowali do Besarabii, na Krym, do Jekaterynosławia i Kijowa, a wszędzie, dokąd się udawali, spotykali się z niezwykłym powodzeniem. Przyjmowano ich z otwartymi ramionami i otwartymi sercami. Ograbieni z wszelkiego życia duchowego i pozbawieni go przez zdawkową, a często skandaliczną posługę prawosławnego duchowieństwa, a zarazem spragnieni życia wyższego i pełniejszego, prości rosyjscy chłopi czuli, że w nowej Ewangelii, usłyszanej przez nich po raz pierwszy, jest uzdrowienie, pociecha i nasycenie. Gromadzące się wspólnoty stundystów kipiały gorliwością i entuzjazmem, a gdziekolwiek wśród nich znalazł się człowiek obdarzony darem wymowy, poświęcał cały wolny czas, by opowiadać innym, bliskim i dalekim, o cudownej nowinie, która przyniosła pokój jego duszy. Wyzwolenie rosyjskich chłopów pańszczyźnianych w 1861 roku nadało ogromny impet ruchowi, o którym mówimy. Przed ogłoszeniem tego dobroczynnego aktu chłopi byli zamknięci we własnych wsiach i z największym trudem mogli przemieszczać się z miejsca na miejsce. Wyzwolenie w znacznej mierze położyło kres temu ograniczeniu, umożliwiając tysiącom chłopów wyruszenie w świat — czy to w poszukiwaniu pracy, czy też dla zaspokojenia niezwykłej miłości do zmian i przygód, wrodzonej w sercu każdego Małorusina. Z Osnowy, Mikołajewska, Karlówki, Lubomiru i innych wsi w latach 1862 i 1863 rozpoczął się niezwykły odpływ chłopów poszukujących pracy. Wielu z nich zostało już wcześniej zaszczepionych naukami Balabana, Ratushniego i Zimbala. Zaopatrzeni w Nowe Testamenty przemieszczali się po całym południu, siejąc ziarno, które później miało wydać tak obfity plon. Poza granice guberni chersońskiej wkroczyli do Kijowa i na Podole, spajając istniejące tam rozproszone grupy wierzących. W tym właśnie czasie do sprawy pozyskano cenną pomoc Ivana Lisotskiego. Tłumy ludzi wypełniały domy modlitwy; śpiewali, modlili się i czytali Ewangelie, a setki rodzin przyłączały się do protestantyzmu. Policja była bezradna; wszystko to było tak nowe, a ona nie miała żadnych instrukcji. Kapłani byli przerażeni; była to fala, której siły nie potrafili powstrzymać, a której głębi nie byli w stanie zgłębić. Wyżsi urzędnicy w Petersburgu i w kancelariach gubernatorskich wahali się, niechętni wszczynaniu prześladowań, które otoczyłyby przywódców stundystów aureolą męczenników i uczyniły ich świętymi w oczach ich wyznawców. Ciekawe jest czytać ówczesne sprawozdania miejscowego duchowieństwa. Jeden z tych dostojników donosił arcybiskupowi Dymitrowi z Chersonia, że niektórzy członkowie jego owczarni przestali uczęszczać do cerkwi, szemrali przeciwko płaceniu opłat kościelnych, zbierali się, by czytać dziwne księgi, i prowadzili niemoralne życie. W 1865 roku pop z Osnowy domagał się uprawnień do rozprawienia się z rosnącą siłą "heretyków", którzy spotykali się w domu Michała Ratushniego, aby czytać Ewangelie i śpiewać "niezwykłe pieśni". Donosił, że nie może nic z nimi zrobić, ponieważ twierdzą, iż nie wierzą w pastorów. "Zebrania wciąż trwają" — pisał później — "ale nie mogę znaleźć żadnej winy w ich stosunku do ikon, ponieważ każda rodzina ma swoją ikonę na właściwym miejscu i okazuje jej należną cześć". Z tego można wnioskować, że pierwsi Stundyści początkowo nie zerwali całkowicie z obrzędami Kościoła greckiego. Kult ikon, używanie znaku krzyża i coroczna spowiedź były nadal zewnętrznie zachowywane, choć nikt lepiej niż zbuntowani chłopi nie wiedział, że wszystkie te rzeczy są bałwochwalcze, a trwanie przy nich jest udawaniem i upokarza ich samych. Niektóre sprawozdania wiejskich kapłanów, ludzi zupełnie nieświadomych prawdziwego znaczenia tego, co się działo, są zarówno zabawne, jak i pouczające. Jeden z prawosławnych duchownych oburza się, że schizmatycy dwa razy w tygodniu piją wyłącznie mleko — stwierdzenie całkowicie pozbawione podstaw; inny twierdzi, że Stundyści nazywają się nawzajem "bratem" i "siostrą", nawet jeśli nie łączą ich więzy krwi; trzeci jest zgorszony tym, że na ich zebraniach wszyscy śpiewają — kobiety tak samo jak mężczyźni. Wielkie oburzenie budzi fakt, że Stundyści nie okazują szacunku 103 świętym dniom Cerkwi i że zamiast bawić się w wiejskich szynkach oraz spędzać wieczory na tańcach, jak przystało prawosławnym chłopom, orali swoje pola i młócili zboże w te dni, a wieczory spędzali na czytaniu albo uczeniu dzieci czytać. Zauważono, już w 1867 roku, że gdy tylko chłop został dotknięty nowym duchem, który ogarniał kraj, jego pierwszą myślą było nauczyć się czytać. Prawdopodobnie w czasach, o których mówimy, mniej niż pięć procent rosyjskich chłopów potrafiło czytać i pisać. Można jednak bezpiecznie powiedzieć, że już wtedy ani jeden stundysta na stu nie był analfabetą. To właśnie to pragnienie oświaty budziło tak wiele podejrzliwości i niechęci wiejskich popów. Czuli oni, że ich władza, już słabnąca, całkowicie zniknie wobec świeżego, zdrowego ducha dociekań, gdy tylko ich tak długo oszukiwane owieczki zaczną pytać same siebie, czy to, co istnieje, jest tym, co istnieć powinno. Nasze główne źródła informacji o tym, co wydarzyło się w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, pochodzą ze sprawozdań duchowieństwa. Oczywiście musimy czytać między wierszami, uwzględniając w pełni gorycz i zaślepienie autorów. Możemy jednak wyciągnąć z nich pewną konkretną informację: w 1867 roku liczba dysydentów w Chersoniu szybko rosła, a władze otwarcie wyrażały zaniepokojenie siłą i postępami ruchu stundystów. W chwili paniki nakazano aresztowanie Ratushniego i jego brata. Ich uwięzienie trwało krótko, lecz było pierwszym z długiego i coraz liczniejszego szeregu nikczemnych czynów wymierzonych przeciwko tym nieszkodliwym i niewinnym ludziom. A teraz na scenę wkracza jedna z najwybitniejszych postaci, które przyczyniły się do ukształtowania i zorganizowania wielkiego buntu. Karl Bonekemper był synem pastora Bonekempera, o którego działalności w Rohrbachu mamy już pewne informacje. Rozpoczął życie z zamiarem poświęcenia się karierze kupieckiej w Rosji, lecz z wiekiem ambicja skłoniła go do szukania szczęścia w Ameryce. W Smyrnie wsiadł na statek płynący do Nowego Jorku. Podczas wielkiego sztormu na morzu jego myśli skierowały się ku sprawom niebiańskim i postanowił, że po przybyciu do Nowego Świata poświęci się służbie swemu Mistrzowi. Wiernie wprowadził to postanowienie w życie. Po gruntownym wykształceniu w amerykańskiej szkole teologicznej rozpoczął pracę duszpasterską w małym miasteczku w stanie Pensylwania i pozostał tam przez kilka lat, zdobywając wiedzę oraz doświadczenie. Gdy jednak usłyszał, że zdrowie jego ojca podupada, młody Bonekemper zmienił plany i postanowił wrócić do Rosji. Ojciec zmarł, zanim Karl dotarł do Rohrbachu, a kiedy wreszcie tam przybył, został następcą ojca w pastoracie. Pastor Karl był człowiekiem zupełnie innego formatu niż jego ojciec. Łagodność obu mężczyzn była niezwykła, lecz syn płonął żarliwością, był pełen zapału, błyskotliwy i wszechstronnie uzdolniony. Doskonale władał językiem rosyjskim, był biegłym lekarzem i świetnie rozumiał bliźnich. To on objął teraz przywództwo nad stundyzmem; jemu, bardziej niż komukolwiek innemu, ruch zawdzięczał swą początkową siłę i dynamikę.