CHAPTER XIV. PRESENT CONDITION AND FUTURE PROSPECTS . ROZDZIAŁ XIV. OBECNY STAN I WIDOKI NA PRZYSZŁOŚĆ. My dotarliśmy teraz do końca tych szkiców, opisujących historię, rozwój i wewnętrzne życie prawdopodobnie najbardziej niezwykłego ruchu religijnego od czasów Reformacji. Od jego skromnych początków, dokładnie trzydzieści pięć lat temu, w nieznaczącej niemieckiej kolonii, od nawrócenia rosyjskiego chłopa Oniszenki, ziarna rodzimego protestantyzmu mocno się zakorzeniły i rozrosły wszerz oraz wzwyż w potężne drzewo. Śledziliśmy bieg tego wspaniałego ruchu od wsi do wsi i od prowincji do prowincji, od pamiętnego dnia, gdy światło dotarło do prostego chłopa z Osnowy, aż do chwili, gdy mogliśmy policzyć jego zwolenników na ćwierć miliona. W istocie, podając tę liczbę jako liczbę stundystów, najprawdopodobniej ich nie doceniliśmy. M. Dalton, luterański duchowny od dawna mieszkający w Petersburgu, którego wiedza o ruchach religijnych w Rosji jest bardzo rozległa, posuwa się nawet do stwierdzenia, że jest ich dwa miliony. Jednak przy ocenianiu siły i zasięgu ruchu, który zapoczątkowali w Rosji, nie powinniśmy patrzeć wyłącznie na rzeczywistą liczbę wyznających stundystów. Idea, która po raz pierwszy zagościła w umysłach i duszach kilku chłopów w guberni chersońskiej, choć jej postępowi i rozwojowi zawsze towarzyszyły prześladowania najhaniebniejszego rodzaju, doczekała się już pierwszego uznania; chociaż jej zwolennicy są wyśmiewani i poniewierani, ich wiara stała się przedmiotem powszechnej dyskusji i w znacznej mierze zagościła w umysłach tłumu. W porównaniu z ogromną liczbą ludności imperium rosyjskiego liczba stundystów, czy to dwóch milionów, czy zaledwie ćwierć miliona, jest nieznacząca; lecz duch stundyzmu rozprzestrzenił się i nadal rozprzestrzenia w regionach tak skrajnie prawosławnych, jak tylko mógłby sobie tego życzyć najbardziej zagorzały wyznawca Cerkwi greckiej, i powoli, lecz pewnie zakwasza całą masę. Jeśli zastanowimy się, jakie obietnice niesie religijne życie Rosji, i porównamy je z tym, czym było ćwierć wieku temu, musimy podziękować stundyzmowi za zmianę sytuacji. Wciąż pozostaje miejsce na ogromne reformy — w istocie zaledwie dotknięto powierzchni problemu; lecz to niewiele, co zrobiono, w dużej mierze zawdzięczamy nowemu duchowi, który pobożni czytelnicy Biblii z południowych stepów tchnęli w narodowe nastroje. W świetle odrodzenia stundystów szybko stało się jasne, że dawni wiejscy duchowni byli zupełnie niezdolni sprostać zdrowemu duchowi dociekań, który się rozpowszechnił; szybko zauważono, że byli zdeprawowani, ciemni i nędzni; dostrzeżono, że nabożeństwa cerkiewne odprawiano w sposób pozostawiający wszystko do życzenia oraz że brak kazań był poważnym złem wymagającym naprawy; odczuwano, że wiejskie szkoły wymagają gruntownej reformy; Kościół stopniowo uświadamiał sobie, że trzeba coś zrobić, aby zachować świętość szabatu; władzom lokalnym stało się pobożnym obowiązkiem ograniczenie klątwy pijaństwa, która siała takie spustoszenie we wsiach. Oto niektóre z idei, które wzbudzili stundyści i które kręgami oraz falami rozchodziły się po odległych zakątkach imperium, gdzie o stundyzmie nigdy nawet nie słyszano. A jeśli zwrócimy się ku innym ugrupowaniom odłączonym w Rosji, zwłaszcza ku tym spośród nich, które we wczesnej historii utożsamiano z życiem duchowym, w odróżnieniu od dysydentów, których odmienność dotyczyła wyłącznie obrządku, przekonamy się, że stundyści wywarli na nie wpływ większy, niż można by sądzić — po prostu je ożywili. Głosy męczenników stundystów, dobiegające z ich więzień i miejsc zesłania na Syberii i Kaukazie, oraz cierpliwe bohaterstwo ich życia pośród najokrutniejszych prześladowań poruszyły sekty takie jak mołokanie, niczym zew trąbki porusza żołnierza. Nie sposób jednak uczynić więcej, niż wspomnieć o niektórych bezpośrednich i pośrednich wysiłkach tego wielkiego ruchu. Sam zaś przywołany już fakt, że wielcy i mali we wszystkich częściach imperium mówią rozumnie o stundystach i dyskutują o ich osobliwych poglądach, może przyczynić się znacznie bardziej do nadejścia upragnionego dnia wolności niż najbardziej wymowne apele o wolność, kierowane do cara lub Świętego Synodu. Obecnie niewiele wskazuje na nadejście owego jasnego dnia. Prześladowania nigdy nie szalały okrutniej niż teraz; stan terroru nigdy nie był bardziej opłakany. Wioski zamieszkane przez stundystów pełne są policjantów o wzroku rysia, a także prawosławnych duchownych i misjonarzy przebiegłych niczym lisy. Ich cel nie jest tajemnicą — chodzi o zduszenie każdego śladu dysydentyzmu, gdziekolwiek się pojawi. Opisaliśmy już ich odrażające postępowanie i widzieliśmy, że przy realizacji swego odpychającego programu nie cofną się przed żadną podłością. Stundyści są w znacznym stopniu ogarnięci paniką i zdezorganizowani, a jeśli ich obecny stan ma wskazywać na to, co nastąpi, gdy ogień prześladowań nie wygaśnie, widoki dla rosyjskiego protestantyzmu są doprawdy ponure. Lecz czy prześladowania będą trwały? Już teraz pojawiają się oznaki, że państwo ma dość występowania w roli sierżanta musztry Kościoła. Zaczyna odczuwać, że gorzki krzyk Kościoła o świecką pomoc jest niczym innym jak przyznaniem się do jego bezsilności oraz że dalsze ustępstwa wobec fanatyzmu i nieudolności duchowieństwa mogą sprawić, iż cierpiących protestantów otoczy aureola męczeństwa, a lud odsunie się od sympatii dla Kościoła. Kościół może istotnie odnieść chwilowy sukces, lecz wiemy, że wzywając świeckiego ramienia na pomoc, szuka jej właśnie w tym obozie, przez sojusz z którym zrodziła się większość jego trudności. Jakie są teraz perspektywy stundystów jako Kościoła? Nie może być wątpliwości, że w tej wspólnocie tkwią ogromne pokłady gorliwości misyjnej, obecnie trzymanej w ryzach przez drastyczne środki stosowane przez policję i duchowieństwo. Chcielibyśmy wierzyć, że energia ta, tak powściągana, prędzej czy później w znacznej mierze znajdzie ujście oraz że przed stundyzmem wciąż rysuje się świetlana przyszłość. Poważne pytanie brzmi jednak: czy prześladowania, którym stundyści są obecnie poddawani, są oczyszczającym ogniem, czy też przeciwnie? Czy młody Kościół protestancki wyjdzie ze swych kłopotów z dostateczną sprężystością i wybielony w ogniu, czy też niekończące się spory teologiczne oraz rozpad Kościoła na walczące odłamy — smutne skutki prześladowań — nie skierują energii przywódców na inne tory niż szerzenie wiary? Co do nas, wierzymy, że przyszłość stundyzmu nie budzi większych obaw, jeśli tylko pozostanie on wierny własnej istocie i swoim szlachetnym ideałom. Właśnie przechodzi próby ognia zarówno z zewnątrz, jak i od wewnątrz; ma jednak własny geniusz i własną misję, a my wierzymy, że gdy nadarzy się sposobność, w przyszłości wyda obrońców równie dzielnych jak ci, którzy znajdują się teraz w więzieniach i na wygnaniu. Jego siła tkwi w prawdziwym przesłaniu Ewangelii oraz w żarliwości i pasji jej posłańców. Miejmy wszyscy nadzieję i módlmy się, aby triumfy minionych trzydziestu lat zbledły w obliczu triumfów najbliższej przyszłości oraz aby szybko nadszedł dzień, gdy potężne imperium, którego solą są stundyści, zwróci się ku królestwu Boga, by go szukać i służyć mu oraz jego sprawiedliwości. LONDYN: W. SPEAIGHT I SYNOWIE, DRUKARZE, FETTER LANE.