CHAPTER XII. POLITICO-SOCIAL IDEAS. ROZDZIAŁ XII. IDEE POLITYCZNO-SPOŁECZNE. To nie tylko chata stundysty oraz wygląd jego żony i dzieci wskazują, jak żywo odczuwa on wpływ nowoczesnego ducha czasu. Jeśli przyjrzymy się życiu zawodowemu tych stundystów, którzy nie są rolnikami i dlatego mogą swobodnie przyjmować ulepszenia dawnych metod pracy, od razu dostrzegamy różnicę między nową a starą szkołą. Stundystę wyróżnia otwartość na nowe, podczas gdy prawosławny chłop jest fanatycznie przywiązany do obyczajów swoich ojców. A nawet w społecznościach czysto rolniczych, gdzie najmniej jest miejsca na nowe metody i gdzie każde odstępstwo od przyjętych norm oraz dawnych zwyczajów jest czujnie obserwowane, stundysta dostrzega absurd rosyjskiego wspólnotowego systemu użytkowania ziemi i wspólnotowego systemu zmianowania; stara się ulepszyć swój przydział ziemi; szuka lepszych narzędzi, większego ładu i mniej marnotrawnego systemu. Naśladując Niemców, z ich kwitnącymi małymi ogródkami owocowymi i kwiatowymi, usiłuje oczyścić podwórze wokół swojej chaty, wytępić chwasty w ogrodzie, posadzić drzewa dla cienia, pożytku i urody, a także wyhodować kilka prostych kwiatów, które uradują serca jego dzieci i kobiet z rodziny. Wiarygodni świadkowie, którzy podróżowali po mieszanych prawosławnych i stundystycznych wsiach guberni chersońskiej, zapewnili nas, że niemal wszędzie stundyści próbują w mniej więcej taki sposób, jak opisaliśmy, sprawić, by ich otoczenie wyglądało mniej nędznie, i wzbogacić swoje trudne życie o kilka prostych, pięknych rzeczy. Nic wśród stundystów nie jest bardziej godne uwagi niż znaczenie, jakie przywiązują do zdobywania umiejętności czytania i pisania. Pomimo podejmowanych w ostatnich latach prób rozpowszechnienia wśród rosyjskich chłopów podstaw wykształcenia, pozostaje ponury fakt, że prawdopodobnie nie więcej niż dziesięć procent z nich potrafi czytać i pisać. Prawosławny chłop z reguły nie czuje, by nieumiejętność czytania była dla niego hańbą. Jest równie dobry jak jego sąsiad, a nawet gdyby umiał czytać, jaki miałby z tego pożytek? Nie ma przed sobą żadnych perspektyw. Nie ma książek ani gazet i nie pragnie ich posiadać. Wśród stundystów jest zupełnie inaczej. Jego punktem odniesienia nie jest rosyjski sąsiad; bardziej prawdopodobne, że porównuje się z niemieckim kolonistą. Wyzwolony z niewoli Kościoła, z umysłem bosko oświeconym, szuka pokarmu i pokrzepienia. Wyrocznie Boże znajdują się między okładkami księgi, którą trzyma w dłoni; jego świętym obowiązkiem i największą przyjemnością jest zdobywanie ich znajomości, a pamięta on, że jeśli pozostanie w ciemności, nie będzie mógł pouczać innych. Gdzie tylko pozwalają mu na to możliwości, czyta wszystko, co wpadnie mu w ręce. Znamy kilku stundystów posiadających od pięćdziesięciu do stu tomów — w większości, rzecz jasna, książek o charakterze religijnym, lecz kilka z nich dotyczy podróży, historii i nauk przyrodniczych na poziomie podstawowym. Prawdopodobnie przesadą byłoby twierdzić, że większość stundystów ma jasne pojęcie o rządzie cywilnym i wzajemnych obowiązkach władców i poddanych. Często wysuwa się przeciwko nim zarzut nielojalności, a także zarzut, że są anarchistami. Nie ma cienia podstaw dla tych oskarżeń. Są wiernymi synami Rosji, a to, że widzą tak wiele poważnych wad w rządach swego kraju i modlą się o ich naprawę, nie czyni ich mniej lojalnymi. W kraju, gdzie prasę trzyma się w ryzach, gdzie cenzor jest wszechwładny, gdzie nawet duchowny prawosławny nie ośmiela się wygłosić jednego ze swoich bezbarwnych kazań bez uprzedniego przedłożenia go przełożonym do zatwierdzenia, śmiałość stundysty, który podaje w wątpliwość ciemne strony, do których ani prasa, ani kapłan nie odważają się nawet nawiązać, zainteresowane osoby z łatwością przedstawiają jako jawną nielojalność wobec cara i ojczyzny. Ale nawet jeśli uznamy za prawdę najgorsze rzeczy, jakie mówią o nich ich wrogowie, do czego to wszystko się sprowadza? Sprowokowani przez przeciwników do ostrych ripost, stundyści nieraz ściągali na siebie kłopoty, gdy ich pełne zapału, a niekiedy przesadne uwagi przypisywano na niekorzyść całej ich wspólnoty. Wybitni obrońcy prawosławia mozolnie zbierali odosobnione przykłady takiej nieoględnej mowy, aby śmiertelnie zaszkodzić Nowemu protestantyzmowi, którego tak słusznie się obawiają. Nagłaśniając te wybuchy, starali się usprawiedliwić obecną politykę prześladowań rządu. Walczymy — twierdzą — z groźną grupą komunistów i anarchistów, którzy dążą do zniszczenia największych i najświętszych instytucji kraju. Być może nie powinniśmy pomijać tego aspektu naszego tematu bez zwrócenia uwagi na kilka doktryn społecznych przypisywanych stundystom przez ich wrogów. Dzięki temu będziemy mogli spojrzeć na nich z punktu widzenia prześladowcy, a ponadto, uwzględniając całą przesadę tych twierdzeń, dostrzeżemy część tego, co dojrzewa w umysłach stundystów. Pewien autor w Jekaterynosławskim Dzienniku Diecezjalnym twierdzi, że stundyści przy każdej możliwej okazji starają się wpajać słuchaczom, iż „Wszyscy ludzie powinni być wolnymi dżentelmenami”, a dwoma kardynalnymi zasadami państwa powinny być równość i wolność jego obywateli. M. Chepurni, pisząc na ten temat, mówi: „W miejsce pozbawionych statusu państwowego doktryn prawosławnych stundyści dają nam nauki, w których nie sposób dopatrzyć się ani pełni, ani dokładności, ani jasności, ani systemu. Burząc istniejącą społeczno-polityczną konstrukcję rosyjskiego życia, z upodobaniem zastępują ją utopiami. Ich przywódcy być może zdołają rozwinąć negatywną stronę swej wiary, ponieważ burzyć jest nieporównanie łatwiej niż budować”. Nedelia: „Stundyści czczą wyłącznie Chrystusa; tylko Chrystusa należy uznawać za Starszego Brata — wszyscy inni ludzie są równi”. Organ chersońskiego konsystorza cerkiewnego przytacza opinię przywódcy stundystów, Nikit Pukhovoi — najwyraźniej socjalisty — w następującym brzmieniu: „Wraz ze zniszczeniem istniejącego porządku rzeczy wszystko będzie wspólną własnością; sklepy i magazyny pełne jedwabiu oraz innych towarów będą otwarte dla wszystkich, a kto zechce, będzie mógł wziąć, co mu się spodoba, bez zapłaty”. Jest oczywiste, że idea bardziej sprawiedliwego podziału ziemi w kraju zapuściła korzenie w umysłach wielu stundystów. M. Znatchko-Yavorski, wybitny ekonomista i właściciel ziemski guberni chersońskiej, opisuje idee komunistyczne, które, jak twierdzi, są rozpowszechnione wśród protestantów w pobliżu jego majątków. „Jezus Chrystus cierpiał — mówią — za cały rodzaj ludzki, a zatem Jego miłość do wszystkich była jednakowa. Wynika z tego, że dobra tego świata powinny być równo rozdzielane między ludzi; a ponieważ własność i ziemia są takimi dobrami, wynika z tego, że powinny być równo podzielone między wszystkich żyjących ludzi”. Pewien autor w wkłada w usta stundysty następujące słowa: „W pocie oblicza twego będziesz jadł chleb — mówi Pan. Niech je tylko ten, kto pracuje. Lecz skoro człowiek nie może własną pracą stworzyć niczego, na przykład ziemi, wody, skał, zwierząt, roślin, które są dziełami rąk Bożych, wynika z tego, że ludzie nie mają prawa uważać tych rzeczy za swoją prywatną własność. Są to dary Boga, Boże błogosławieństwa. Ziemię należy dzielić stosownie do ludzkich potrzeb”. Inny autor, M. Rojdesvenski, człowiek, który bardziej niż ktokolwiek inny przyczynił się do rozpowszechnienia najbardziej błędnych poglądów na temat stundystów, tak oto podsumowuje ich poglądy społeczne i polityczne Z całego tego wywodu możemy czytać między wierszami i dostrzec proste dążenie do prawdy albo, w najgorszym razie, głębokie niezadowolenie z istniejącego porządku rzeczy. Tylko w Rosji takie poglądy mogłyby zostać uznane za haniebne i zbrodnicze, a ich wyznawcy mogliby zostać narażeni na ostracyzm społeczny i okrutną karę. Możemy oczywiście mieć nadzieję i modlić się, by nad tą całkowicie pogrążoną w mroku krainą zaświtał jaśniejszy dzień; obecnie nie dostrzegamy nawet najmniejszego przebłysku światła. A może mrok, który teraz zalega nad Rosją, jest ciemną godziną poprzedzającą świt?