CHAPTER XI. RELIGIOUS AND SOCIAL IDEAS—II. ROZDZIAŁ XI. RELIGIJNE I SPOŁECZNE IDEE—II. ; z przemysłowego punktu widzenia są oczywiście rujnujące. Stundysta nie chce mieć z nimi nic wspólnego i być może z nieco przesadną ostentacją wyprowadza swój zaprzęg wołów, aby orać w dniu poświęconym Janowi Chrzcicielowi lub Marii Magdalenie. Rosjanin, z natury leniwy, a ponadto skłonny do rozpusty, wyczekuje nadejścia prazdnika; a kiedy widzi grupę ludzi powstających, by potępić to, co dla niego jest jasnym punktem istnienia, nie ma dla takich ludzi żadnej wyrozumiałości i obrzuca ich najgorszymi wyzwiskami ze swego słownika. „W poprzednim rozdziale omawialiśmy stosunek stundystów do Pism Starego i Nowego Testamentu, wskazując, że stundyzm był religią w szczególny sposób nowotestamentową, o charakterze czysto ewangelickim, lecz różniącą się w wielu nieistotnych szczegółach od przyjętych wzorców ewangelicyzmu obowiązujących w naszym kraju. Następnie pokazaliśmy, jak wroga postawa protestantów wobec niektórych najdroższych sercu pojęć ich prawosławnych rodaków, na przykład wobec kultu ikon i urzędu kapłana, przyczyniała się do tego, że znienawidzono ich bardziej niż z powodu samego tylko głoszenia pozytywnej strony ich wyznania wiary. Położenie stundystów łatwiej będzie zrozumieć, jeśli przedstawimy jeszcze kilka przykładów zepsutych i bezużytecznych instytucji Kościoła i państwa, przeciw którym nieustannie podnoszą głos. Każdy, kto cokolwiek wie o Rosji, wie o 103 prazdnikach, czyli świętach roku kościelnego. Większość z nich to dni świętych lub urodziny członków rodziny cesarskiej, wyróżniające się w całym imperium jako dni, w których człowiek może bezkarnie się upić i kiedy należy skrupulatnie unikać pracy. W te dni odbywają się uroczyste przedstawienia w teatrze i café chantant, kabaki i domy publiczne są najbardziej przepełnione, a pijany prostak ma swego rodzaju szczególne przyzwolenie, by włóczyć się po ulicy, nie niepokojony przez policję. Pod względem moralnym i religijnym święta te są farsą, mimo wspaniałych nabożeństw w kościołach, które je rozpoczynają Picie wódki jest kolejnym z owych straszliwych narodowych nieszczęść, pod których ciężarem ugina się Rosja i którym stundysta zdecydowanie się przeciwstawia. Dawni raskolnicy, którzy bronili picia i potępiali palenie tytoniu, twierdząc, że nie kala człowieka to, co do niego wchodzi, lecz to, co z niego wychodzi, wywołali niejeden śmiech swym pomysłowym wypaczeniem Pisma. Stundysta jednak nie wzbudza śmiechu; jego poglądów nie wolno lekceważyć. Sprzeciwiając się wódce i tytoniowi, zajmuje najwyższe stanowisko religijne i moralne, a także zaciekle potępia nieszczęsnych mużyków, niewolników pijaństwa, jak również system rządów czy administracji, który czyni hańbę ludu jednym z najpewniejszych i największych źródeł dochodów cesarskich. Stundysta jest człowiekiem myślącym i oświeconym, mającym jasne poglądy na kwestie, które obecnie poruszają świat. Pod tym względem różni się najbardziej, jak to tylko możliwe, od swego prawosławnego sąsiada, będącego zazwyczaj człowiekiem o bydlęcym umyśle, kierującym się brutalnymi instynktami i niewidzącym niczego poza dniem dzisiejszym. Stundysta czyta wszystko, co wpadnie mu w ręce — stare gazety i czasopisma, książki o rolnictwie, książki kucharskie, poradniki medycyny domowej — i wyrobił sobie dość jasne poglądy na większość spraw, o których czyta. Jeśli odwiedzisz wieś, w której prawosławni i stundyści żyją obok siebie, niemal zawsze zdołasz rozpoznać stundystę. Jest czystszy, schludniejszy i bardziej czujny. Jego ubranie wygląda porządniej, włosy ma krócej ostrzyżone, a brodę przystrzyżoną lub ogoloną. A jeśli wejdziesz do ich domów, różnica stanie się jeszcze wyraźniejsza. Czystość i porządek zamiast brudu i nieładu. Dzieci są schludne, gospodyni domowa nie odsuwa się w przerażonej nieśmiałości, lecz wita cię swobodnie, jak gdyby miała w domu równe prawa z mężem. Jedzenie podaje się w naczyniach, zamiast wysypywać je wprost na stół; dostajesz łyżki i noże, a także wiele innych wygód. Jednym słowem, stundysta stoi na wyższym poziomie cywilizacji niż jego prawosławny sąsiad. To oczywiście wystarcza, by go potępić. Jego przystrzyżoną brodę i krótki, kwadratowy kaftan przypisuje się wpływom niemieckim, a fakt, że utrzymuje dzieci w schludności i czystości swoją chatę, stanowi tylko kolejny dowód na to, że niepatriotycznie porzuca obyczaje przodków, by naśladować maniery i zwyczaje wroga ojczyzny. Pozycja kobiet i dzieci w domu stundysty zasługuje na uwagę. W Rosji wciąż w bardzo dużej mierze panuje patriarchalny model zarządzania rodziną. Niewiele przesady byłoby w stwierdzeniu, że głowa rodziny rządzi absolutnie i samowładnie, a nawet że posiada władzę zadania śmierci dziecku lub żonie, która jest nieposłuszna albo niewierna. Dzieci stoją wokół w obecności ojca, drżąc ze strachu, żona wstaje, gdy on wchodzi, siada dopiero, kiedy jej na to pozwoli, a przy posiłkach przypada jej to, co jej zostawi albo czego jej odmówi. Stundysta zmienił to wszystko. Jego żona jest jego pomocnicą i najbliższą przyjaciółką, dzieli z nim radości i troski. Jest jego siostrą podczas zgromadzenia modlitewnego. Jej głos może tam zabrzmieć w chwale lub modlitwie. Zasiada z nim przy tym samym Stole Pańskim, a ponieważ uznaje się przed Bogiem jej równe prawa, mąż stundysta nigdy nie pomyślałby o ograniczaniu jej praw ani o lekceważeniu jej pozycji we własnym domu. Rzadko się zdarza, by stundysta stosował wobec dzieci kary cielesne. Prawo miłości jest prawem jego domu. Stundysta nie czerpie z Nowego Testamentu wyłącznie swojej teologii. Znajduje tam system moralny oraz szereg wyraźnych przykazań regulujących społeczne obowiązki jednostek i państw. Przykazania Chrystusa zostały wypowiedziane i nakazane, ponieważ w przekonaniu Chrystusa były możliwe do wypełnienia i najlepiej odpowiadały potrzebom świata; nie należy ich odrzucać tylko z powodu jakiejś wyimaginowanej różnicy między naszymi czasami a czasem uczniów. Jeśli nasze otoczenie, tradycje, system wychowania i sposób sprawowania rządów nie pozwalają nam wypełniać nakazów Chrystusa co do litery, jest to dowód nie na to, że Chrystus był niepraktyczny lub nazbyt idealistyczny, lecz że nasze systemy i otoczenie wymagają przystosowania albo całkowitego zniesienia. System wojskowy, zdaniem stundystów, nie jest niczym innym jak uznaniem brutalnej siły za ostatecznego rozjemcę w sprawach ludzkich. Żołnierz jest najemnym zabójcą, bez względu na to, jak bardzo uszlachetnia się jego straszliwe zajęcie, nazywając je patriotycznym lub wzywając kapłana do poświęcenia jego zakrwawionych sztandarów bojowych. System biurokratyczny, podobnie jak militaryzm, odciąga rzesze ludzi od pożytecznej pracy i umieszcza ich na stanowiskach władzy, których nie powinien zajmować nikt, kto nie jest całkowicie czysty, cierpliwy i nieprzekupny. „Wiemy, jacy są czynownicy” — napisał nam kiedyś pewien stundysta — „niemal nie ma wśród nich, zwłaszcza wśród tych, z którymi mamy styczność, ani jednego, który nie byłby całkowicie skorumpowany i nie przyjmował najdrobniejszej łapówki. Nie będziemy ich przekupywać; ich zajęcie jest odrażające i żaden uczciwy człowiek nie powinien się go podejmować”. Czy wobec takich poglądów na urzędników można się dziwić, że stundyści zaznają z ich rąk niewiele litości? Nowy Testament reguluje ponadto życie gospodarcze stundystów. Lichwa, zysk, odsetki, płace, czynsz — jeśli w praktyce stundysta nie może oddzielić się od tych objawów zepsutego stanu gospodarczego, wierzy, że ogół społeczeństwa ponosi szkodę, uznając je za coś naturalnego i niezbędnego do prowadzenia stosunków handlowych. „Pan daje swemu ludowi ziemię i wszystko, co ją napełnia” — napisał niedawno przywódca stundystów; „wszyscy jesteśmy równi w Jego oczach, a wszystko, co napełnia ziemię, jest w takim samym stopniu moje jak twoje, i twoje jak moje. Jeśli bierzesz dla siebie to, co jest przeznaczone dla wszystkich, popełniasz grzech przeciw swoim bliźnim i usiłujesz udaremnić zamiary Boga”. A dalej: „Jeśli ja, widząc mego brata w skrajnej potrzebie, przychodzę do niego z tym, czego mam w nadmiarze, i daję mu bezpłatnie, a on czyni to samo dla mnie, gdy tego potrzebuję, wypełniamy prawo Chrystusa; lecz jeśli w jego potrzebie mówię, że pożyczę mu coś tylko pod warunkiem, że zobowiąże się oddać mi tę sumę i jeszcze więcej, czego mu nie pożyczyłem, krzywdzę mego brata i podle wykorzystuję jego słabość”.