CHAPTER X. RELIGIOUS AND SOCIAL IDEAS—I. ROZDZIAŁ X. RELIGIJNE I SPOŁECZNE IDEE—I. „Biblia i tylko Biblia jest religią protestantów” — to powiedzenie przypisywane angielskiemu duchownemu z ubiegłego stulecia. Stundyści są prawdopodobnie jeszcze bardziej ograniczeni w tym względzie. Nowy Testament i tylko Nowy Testament stanowi religię stundystów. Teoretycznie darzą Stary i Nowy Testament jednakową czcią; w praktyce Nowy Testament jest ich jedyną zasadą wiary i postępowania. W szczególnym stopniu jest dla nich Słowem Bożym; jego przykazania nie są przestarzałe ani nieaktualne; jest najnowszym i jedynym objawieniem Boga dla człowieka, w którym ukazany zostaje plan zbawienia. To prawdopodobnie najważniejszy artykuł wiary stundystów i trzymają się go z niezłomnością niemal graniczącą z pasją. Każdy stundysta ma Nowy Testament; większość nosi go ze sobą przy pracy; a w chwilach odpoczynku, gdy zwykły prawosławny chłop udaje się do wiejskiego szynku, stundysta wycofuje się w jakieś ustronne miejsce, by studiować swoje „Jevangeliye”. Nie jest to powierzchowna znajomość; zna głęboko wyrocznie Boże; czuje, że ludzie tacy jak on sam — zwykli robotnicy, rybacy, tkacze płótna namiotowego, cieśle — zostali wybrani przez Boga na narzędzia Jego Ducha i że jest to objawienie pod każdym względem dostosowane do jego potrzeb i napisane dla takich jak on. Wynika z tego, że druga wielka ewangelicka doktryna, mówiąca o prawie każdego człowieka do samodzielnego interpretowania Pisma, jest również niezłomnie wyznawana przez stundystów. Nie Kościół, nie kapłan ani komentator, lecz każdy człowiek ma prawo i zarazem obowiązek samodzielnie badać Pismo. A—— I——, prezbiter z prowincji Besarabii, napisał kiedyś do nas: „Mamy na ziemi tylko jeden obowiązek — zestroić się z wolą Boga względem nas. Jak mamy poznać wolę Boga? Objawił ją w Nowym Testamencie i w takim stopniu, w jakim zaniedbujemy odkrywanie tej woli Boga, w takim też stopniu niweczymy cel, dla którego On nas tutaj umieścił. Uważamy zatem, że nieustanne rozważanie Pisma pozwala nam żyć według wzoru Chrystusa oraz uwielbiać i radować się naszym Stwórcą”. Nasi czytelnicy zgodzą się z nami, że są to bardzo szlachetne słowa, pochodzące od nieuczonego chłopa z rosyjskich stepów. Wskazują one wyraźnie także na stosunek jego wspólnoty do Pisma. Nie będzie chyba konieczne szczegółowe omawianie pozytywnej strony wiary stundystów. Stundyści są po prostu ewangelicznymi protestantami, a ich wyznanie wiary jest wyznaniem wiary naszego angielskiego protestantyzmu. Oczywiście należy się spodziewać, że przy takim pochodzeniu stundyzmowi brak jednorodności, i to do tego stopnia, że skłonni jesteśmy ubolewać — czego nigdy nie żałujemy w Anglii — iż żadna rada starszych stundystów nie opracowała nigdy logicznego wyznania wiary, uznawanego przez wszystkich za miarodajne. W ten sposób można było uniknąć znacznej części obecnego zamętu. Na przykład być może niemal jedna trzecia tych rosyjskich protestantów uznaje chrzest dorosłych, a niewielka garstka odrzuca chrzest w ogóle. Jeśli chodzi o Wieczerzę Pańską, przeważa przekonanie sprzeciwiające się jej skuteczności sakramentalnej. Pojęcia Eucharystii i mszy budzą odrazę u każdego stundysty. „Czyńcie to na moją pamiątkę” wystarcza większości z nich, a doktryny transsubstancjacji i konsubstancjacji są jednakowo niezgodne z ich rozumieniem narracji ewangelicznej. Niewielka garstka odmawia obchodzenia Wieczerzy Pańskiej i zastąpiła ją łamaniem chleba. Inne różnice widoczne są w takich kwestiach jak predestynacja, ostateczne wytrwanie świętych, urząd i działanie Ducha Świętego oraz pochodzenie grzechu; mimo to powtarzamy, że w szerokim ujęciu rosyjscy stundyści są ewangelicznymi chrześcijanami najbardziej wyrazistego typu. Wolimy raczej zwrócić się ku negatywnej, czyli protestanckiej stronie wiary stundystów i ukazać, co w Kościele prawosławnym odpychało tych krzepkich chłopów i od czego się odłączyli. Zaczniemy od kultu ikon i krzyża. Ci, którzy nie byli w Rosji, nie mogą sobie wyobrazić, jak poczesne miejsce zajmuje ten przesąd w życiu religijnym ludu. Każda chłopska chata — nawet najuboższa — ma jedno lub dwa takie malowane wyobrażenia istot boskich: Zbawiciela, Dziewicy, Boga Ojca albo któregoś z głównych świętych. Wiszą one we wszystkich urzędach publicznych, od konsystorza kościelnego po biuro podrzędnego urzędnika policji; widzi się je przed oczami w bankach, biurach kupieckich, sklepach, na dworcach kolejowych, na parowcach i w szynkach. W melinie złodzieja i w domu publicznym także są ikony. Chłop i szlachcic są im posłuszni; przed nimi padają na twarz i modlą się. Lud nazywa je „Bogiem” i pali przed nimi święty olej. Jeśli szczęście jest udziałem Rosjanina, przypisuje je w całości ikonie; jeśli dosięgnie go nieszczęście, to dlatego, że nie dopełnił jakiegoś obowiązku wobec niej — czy to olej nie został uzupełniony, czy rama nie lśniła, czy też przysiągł albo upił się w jej obecności. Szczególnie czczone ikony w cerkwiach są adorowane przez tysiące i ludzie modlą się do nich w każdej życiowej potrzebie. Ikony podążają z armiami podczas marszu, a zwycięstwo jest zawsze pewne, gdy są im przychylne. To bałwochwalstwo w czystej postaci, a jednak stanowi żywotną część narodowego uczucia. To, że stundyści — odizolowani i pozbawieni ochrony chłopi — buntują się przeciwko temu i podnoszą głos przeciw narodowemu upodleniu, zasługuje zatem na najwyższą pochwałę. Nie znajdujemy w historii buntów religijnych niczego, co można by z tym porównać. To właśnie ich odraza do kultu ikon, bardziej niż cokolwiek innego, wpędziła ich w tak wielkie kłopoty.; a oportunizm, ustępstwo czy kompromis w tych sprawach, tak żywotnych dla stundysty, byłyby absolutnie odrażające i sprzeczne z każdym nakazem jego sumienia. [6] Prawdopodobnie posunęli się zbyt daleko w swoim niekiedy nieumiarkowanym zapale. Być może postąpiliby roztropniej, gdyby dokładniej rozważyli głęboką cześć dla ikony zakorzenioną w rosyjskim sercu, zanim pozwolili sobie na pewne akty ikonoklazmu, zawsze przywoływane, gdy kapłani pragną podburzyć przeciw nim prawosławne chłopstwo. Jakkolwiek by było, zasługują na uznanie za postępowanie zgodne ze swoimi przekonaniami Inną potężną siłą w Rosji, przeciw której stundyści konsekwentnie występowali, jest sacerdotalizm. „Każdy człowiek — pisze Eli Rutkevitch — jest, jeśli tak wolisz, kapłanem własnego domu; lecz nie jest już potrzebna żadna ofiara; nie jest już konieczny żaden ziemski pośrednik; sprawiedliwość Boża została zaspokojona, a my zostaliśmy pojednani z Bogiem przez tę Jedyną Ofiarę, która raz na zawsze została złożona na Krzyżu”. Być może w postawie stundystów, wyrażonej przez Rutkevitcha, nie ma nic szczególnego, co odróżniałoby ich poglądy na sacerdotalizm od poglądów ewangelicznych protestantów w Anglii; niemniej jednak