CHAPTER I. BEGINNINGS. ROZDZIAŁ I. POCZĄTKI. Nieopodal brzegów rzeki Boh, na łagodnie falujących stepach żyznej guberni chersońskiej, leży niepozorna rosyjska wieś Osnowa, skupisko niskich, białych chat, wokół których ciągną się niewielkie podwórza, a dalej, ze wszystkich stron, bezkresne równiny falującej pszenicy. W pobliżu znajduje się wiele wsi, z wyglądu podobnych do Osnowy, z takimi samymi ludźmi, takimi samymi niskimi chatami i brudnymi ruderami, otoczonych oceanami zboża, lecz żadna z nich nie jest tak sławna ani tak interesująca dla badacza dziejów religii, gdyż właśnie tutaj, dokładnie trzydzieści pięć lat temu, ujrzał światło dzienne wielki ruch — potężny ruch, który być może zrewolucjonizuje całe życie religijne i społeczne dziewięćdziesięciu milionów ludzi. Geneza i początki tego ruchu, który z czasem przyjął nazwę stundyzmu, są spowite niemałą niepewnością, lecz wiemy dostatecznie dużo, by wyrobić sobie dość dokładne pojęcie o przyczynach, które doprowadziły do największego buntu religijnego czasów nowożytnych. Były one dwojakie — pierwszą stanowiła zupełna martwota Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej, drugą zaś — przyczyna zewnętrzna — wzrost życia duchowego wśród Niemców osiadłych w licznych koloniach na większej części południowej Rosji. Aby dotrzeć do prawdziwego źródła stundyzmu, musimy przyjrzeć się nieco obu tym czynnikom. Rosyjska Cerkiew, która została pobudzona do niezdrowej aktywności przez bratobójczy konflikt ze staroobrzędowcami za panowania Piotra Wielkiego, po zwycięstwie nad tymi heretykami popadła w zupełną martwotę i pusty ceremonializm. Pozbawione jakiegokolwiek skutecznego nadzoru nad swoim wykształceniem i postępowaniem duchowieństwo przestało być czymś więcej niż tępymi i zachłannymi poborcami opłat kościelnych. Prowadzili oni rozwiązłe życie, pełne pijaństwa i niemoralności, którego nie rozjaśniała choćby iskra życia religijnego. Gardziła nimi najpodlejsza część ich trzody, a ich ciemnota była przysłowiowa. Ich domy, zamiast być wzorami czystości i rodzinnej zgody, stały się przedmiotem szyderstwa; ksiądz, żona i dzieci księdza, gospodarstwo księdza, chata księdza — wszystko to było synonimem pijaństwa, niechlujstwa, niegospodarności i brudu. Z drugiej strony rosyjscy chłopi z południa, rasa całkowicie odmienna pod względem uczuć i wyobraźni od flegmatycznych mieszkańców prowincji centralnych i północnych — zwani Małorusinami — mieli przed oczami przykłady ludzi prowadzących prawe, bogobojne życie, kształtujących swoje postępowanie według nauk Nowego Testamentu, czystych, oszczędnych i zdolnych gospodarzy. Byli to ich sąsiedzi, Niemcy. Cesarzowa Katarzyna, która — niezależnie od swoich wad jako kobieta — była wielką władczynią i dalekowzroczną administratorką, zaprosiła liczną rzeszę szwabskich chłopów, którzy w swoich południowoniemieckich domach kipieli z oburzenia na skorumpowane rządy swoich czasów, by osiedlili się w jej imperium na żyznych ziemiach, wydzielonych im hojną ręką. Większość z nich należała do odrodzonych wspólnot ewangelickich, głęboko przejętych bliskością powtórnego przyjścia Chrystusa, i skwapliwie skorzystała z oferty Katarzyny, ponieważ pozwalała im znaleźć się o jeden etap bliżej Jerozolimy, gdy nadejdzie ów długo oczekiwany dzień. Pobożność, uczciwość i stateczność, które wyróżniały ich w wirtemberskich domach, przenieśli do Rosji. Na stepie budowali schludne domy, otaczali je sadami i ogrodami kwiatowymi, a ziemię starannie uprawiali, uzyskując wspaniałe plony pszenicy i jęczmienia. Przywieźli ze sobą gorliwych pastorów oraz wznieśli obszerne kościoły i szkoły. Czyści i dobrze ubrani tłumnie uczęszczali na liczne nabożeństwa, a szkoły wypełniały się ich żądnymi wiedzy dziećmi. Kolonie stały się małymi rajami na stepie i nic dziwnego, że serce Rosjanina napełniało się goryczą, gdy patrzył na jasność, czystość, harmonię i względny dostatek wsi przybyszów i porównywał je z nieładem, brudem, pijaństwem i niezgodą we własnej wsi. Przez wiele lat po przybyciu Niemców do Rosji oba ludy trzymały się od siebie z rygorystycznym dystansem, lecz z biegiem czasu silniejsza społeczność zaczęła wywierać wpływ na słabszą. Chory Rosjanin udawał się do niemieckiego aptekarza, ubogi Rosjanin do niemieckiego lichwiarza, żebracy — a tysiące ich przybywały do kolonii — po jałmużnę, a tłumy wędrownych chłopów, zwolnionych żołnierzy i bezrolnych szukały i znajdowały pracę u zamożnych niemieckich gospodarzy. Niemieccy pietyści nie traktowali swoich rosyjskich poddanych ani skąpo, ani z poczuciem wyższości. Zamożny Rosjanin zwykł uważać ubogiego rodaka za istotę należącą do niższego porządku, mającą potrzeby bardzo podobne do potrzeb konia — wystarczyło zapewnić mu tyle jedzenia i schronienia, by mógł pracować. Niemcy traktowali swoich robotników jak ludzi i braci; nie tylko zaspokajali ich potrzeby materialne, lecz także wszelkimi sposobami starali się poprawić ich stan moralny i duchowy. Nie z zamiarem wywołania Reformacji i nie przeczuwając, co nadchodziło, pobożny gospodarz, ukończywszy pracę na dany dzień, siadał obok swojego rosyjskiego robotnika i, z niemieckim Nowym Testamentem w ręku albo z niemieckim śpiewnikiem, mozolnie tłumaczył swojemu obdartemu uczniowi słowa Chrystusa lub szlachetne pieśni religijne ojczyzny. Tak właśnie postępowali Niemcy w kolonii Rohrbach, kwitnącej małej miejscowości nad rzeką Boh, niedaleko wielkiego handlowego miasta Odessy. Tamtejszym pastorem był niejaki Bonekemper, człowiek pełen zapału, który pracował nie tylko dla duchowego dobra swoich niemieckich rodaków, lecz także dla oświecenia ich rosyjskich poddanych. Postanowił podjąć dwa ważne kroki. Niemcy mieli zwyczaj zbierać się o określonych porach na modlitwę i uwielbienie. Spotkania te nazywali stunden, czyli „godzinami”. Bonekemper postanowił zaprosić rosyjskich robotników, którzy znali trochę niemiecki, aby uczestniczyli w stunden. Tutaj po raz pierwszy usłyszeli protestanckie nabożeństwo i właśnie ich obecność na tych nabożeństwach przyniosła im po raz pierwszy miano stundystów — miano pogardy nadane im przez prawosławnych księży z okolicy. Drugim krokiem Bonekempera było zdobycie zapasu rosyjskich Nowych Testamentów. Bez trudu otrzymał je od niemieckich i angielskich przyjaciół w Petersburgu. Tym robotnikom z Rohrbach, którzy obiecali nauczyć się czytać, gorliwy pastor ofiarował po jednym Nowym Testamencie. Zorganizowano klasy dla Rosjan; Niemcy uczyli ich czytać w ich własnym ruskim języku, potem dodano naukę pisania, rozdawano niemieckie traktaty; zapanowały ferment, poruszenie i dociekania, a wiele osób zaczęło badać własne serce. Był rok 1858, pamiętna data, gdyż był to rok narodzin stundyzmu. Jednym z chłopów często bywających w Rohrbach był I. Onislienko. Mieszkał w Osnowie, rosyjskiej wsi w okolicy, niedaleko portu Mikołajewa. Pracował u różnych niemieckich gospodarzy i należał do najbardziej oddanych spośród tych, którzy uczestniczyli w niemieckich stunden, a także do najpilniejszych uczniów Nowego Testamentu. Miał wówczas trzydzieści lat; był wysokim, szczupłym mężczyzną o dziecinnie niebieskich oczach, miłych ustach i darze łatwego, płynnego wysławiania się. Na początku 1858 roku oświadczył, że się nawrócił, i został przyjęty do wspólnoty niemieckich braci. Onislienko był zatem pierwszym stundystą. Wkrótce po swoim nawróceniu wrócił do Osnowy i natychmiast rozpoczął działalność ewangelizacyjną wśród współmieszkańców wsi. Tłumnie zbierali się w jego chacie, a on oznajmiał im wszystko, co sam wiedział, wszystko, co dokonało tak zupełnej przemiany w jego własnym sercu. Jego kazania trafiły na podatny grunt. Grunt był już przygotowany; ziarno zostało już zasiane. Onishenko od dawna upatrzył sobie do szczególnego kształcenia niezwykłego młodzieńca, którego dary umysłu i serca były mu dobrze znane. Czuł, że jeśli pozyska dla sprawy młodego Michała Ratushniego, zyska człowieka, który poświęci całą swoją energię szerzeniu orędzia Ewangelii. Ratushni dał się przekonać i nawrócił się, po czym wraz ze swoim nauczycielem udał się do Rohrbach, by odwiedzić Bonekempera i zostać przyjętym przez niemieckich braci. Z tego, co wiemy, Ratushni często odwiedzał Rohrbach i nie ma wątpliwości, że właśnie tutaj zdobył naukę tak niezbędną do odegrania ważnej roli, którą później odegrał jako jeden z najwybitniejszych przywódców stundystycznego buntu przeciw prawosławnej Cerkwi swojego kraju. W tym samym czasie w Rohrbach, Neu-Danzig i innych koloniach przygotowano kolejnych ewangelistów — ludzi, którzy wykonali pożyteczną i trwałą pracę, lecz których imiona nie zostały zapisane — a wracając do własnych wsi, nieśli światło, które rozjaśniło ich własne dusze. W ciągu dwóch lat, a więc przed rokiem 1860, niemal każda rosyjska osada w okolicy Mikołajewa miała już swoją małą grupę gorliwych stundystów, którzy nauczali i modlili się, spotykając się jawnie albo w ukryciu, i gorliwie prowadzili dzieło droższe im niż samo życie. Teraz zamierzamy posunąć historię tego niezwykłego ruchu o krok dalej i pokazać, jak przekroczył granicę guberni chersońskiej i rozlał się na inne okręgi Rosji.